Бидэнтэй нэгдэх

Үзэл бодол

Т.Амарзаяа: Дэлхийн таван холбоонд аваргалсан амжилтаа ахиулах болно

Огноо:

,

Хилийн 0208 дугаар тусгай салбар /Хилчин спорт хороо/-ын хүндийн өргөлт, хүчний бэлтгэлийн тамирчин, Монгол Улс болон ОХУ-ын олон улсын хэмжээний мастер, дэлхийн таван холбооны аварга, Ази тивийн хошой аварга, Монгол Улсын таван удаагийн аварга, ахлагч Т.Амарзаяа.

Ахлах дэслэгч Б.Алтанцэцэг

Хилийн 0208 дугаар тусгай салбар /Хилчин спорт хороо/-ын хүндийн өргөлт, хүчний бэлтгэлийн тамирчин, Монгол Улс болон ОХУ-ын олон улсын хэмжээний мастер, дэлхийн таван холбооны аварга, Ази тивийн хошой аварга, Монгол Улсын таван удаагийн аварга, ахлагч Т.Амарзаяа. Уг тамирчны амжилтын талаарх мэдээ манай сонин дээр олонтаа хэвлэгдсэн. Даруухан тэр хэдэн өгүүлбэрийн цаана уг тамирчны олон жилийн хөдөлмөр, хичээл зүтгэл байгааг харсан тул энэ удаад түүнтэй дэлгэрэнгүй ярилцаж, уншигчдад танилцуулахаар миний бие зорьсон юм. Тэрбээр “Од” фитнесс дээр бэлтгэл хийж байхад нь ийнхүү ярилцлаа. 

-Хүндийн өргөлтийн спортын талаар хүмүүс төдийлөн сайн мэддэггүй. Тиймээс ч топ спортуудын дайтай тухайн тамирчны амжилтыг хүлээн авахгүй байх шиг надад санагддаг?

-Хүн бүр энэ спортын дотор нь орж үзээгүй болохоор аргагүй байх. Шинэ тутам хөгжиж байгаа спорт. Европод хөгжлөөрөө дээгүүр байрт ордог. Харин Азид сүүлийн үед эрчимтэй хөгжиж байгаа. Ер нь хүн бүр хичээллэдэг, бүх тамирчид хүчний бэлтгэлээ хангадаг спорт гэж хэлж болно. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга энэ спортыг манай улсад хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хүн. Холбооны анхны ерөнхийлөгч. Манай улсад энэ спорт хөгжөөд 15 гаруй жил болж байна. Монголд хоёр холбоо үйл ажиллагаа явуулдаг. Би “Монголын пауэрлифтингийн хүчний холбоо”-нд харьяалагддаг. Олимпийн бус төрөл учраас улсаас өгөх мөнгөн дэмжлэг гэж байдаггүй. Тиймээс энэ спортыг сонгон хичээллэж байгаа тамирчин амжилт үзүүлж, улс эх орныхоо нэрийг өргөхийн зэрэгцээ амьдралаа авч явна гэдэг нь өөрөө хариуцлага байдаг. Өөрийгөө сорих, илүүтэй хөгжүүлэхийн тулд аль болох шагналтай тэмцээн уралдаанд оролцох шаардлагатай тулгардаг. Өндөр шагналтай тэмцээнийг мэргэжлийн холбоод зохион байгуулдаг учраас аль болох мэргэжлийн холбоонд орох шаардлага тулгардаг гэсэн үг. Гадаадын мэргэжлийн мундаг тамирчидтай өрсөлдөхийн тулд тэдний эдэлж хэрэглэж байгаатай эн зэрэгцэх ёстой. Дэлхий дээр бараг арваад мэргэжлийн холбоо үйл ажиллагаа явуулдаг. Дотроо мэргэжлийн, сонирхогчдын гэх мэтчилэн хуваагддаг. Бүгд өөрийн гэсэн дүрэмтэй. Хамгийн том нь пропорционал /PRO/ буюу мэргэжлийн төрөл гэж бий. Хамгийн том тэмцээн нь та бүхний мэдэхээр Мr. olуmpia. Энэ төрөлд монгол хүн орно гэдэг хэцүү. 

-Яагаад боломжгүй гэж? 

-Асар их мөнгө санхүүгийн асуудал яригдахаас гадна мөн шинжлэх ухаанчаар хандах шаадлага гарна. Ямар ч спорт дотроо бохир байдаг. Бүгд л тодорхой хэмжээгээр сэргээш хэрэглэж байгаа. Хамгийн гол нь энэ бүхэн спортын анагаах ухаанаар зөв зохицуулагдах ёстой. Сүүлийн үед зарим тамирчдын боловсрол мэдлэг дутмагаас сэргээшийн асуудал их хөндөгдөх болсон. Угтаа бол тамирчин хүн ямар төрлийн эм бэлдмэл хэрэглэх, зөвшөөрөгдсөн, эс зөвшөөрөгдсөнийг сайтар судлаж мэдсэн л байдаг. Нөгөө талаас нийгмийн шударга бус нөхцөл байдалтай ч холбоотой. Гэхдээ монгол хүний атаархуу чанар ч үүний цаана байгаа. 

-Сүүлийн үеийн залуус хүндийн өргөлтөөр их хичээллэдэг болжээ. Төмөр өргөдөггүй залуу ховор болсон нь юутай холбоотой вэ? 

-Заавал хүн бүр хүч чадалтай байх албагүй. Нийтийн биеийн тамир тал руу хөгжүүлэх нь зүйтэй гэж боддог. Тухайлбал, өөрийн байгууллага дээр авч ярия. Хилийн цэрэгт алба хаах нэг жилийн хугацаанд залуус өөрийн биеийг хөгжүүлэх бүрэн боломжтой. Дээр үед цэргийн алба хаасан залуусын эр бие чангараад ирдэг талаар их ярьдаг байсан. Одоо харин ямар байгааг хэлж мэдэхгүй байна. Энэ спортоор хэн ч хичээллэх бүрэн боломжтой. Танд 100-200 кг штанг диск, бандан тавиур байхад эхний ээлжинд хангалттай. Ингэснээр биеийнхээ гурван тулгуур булчин, бусад жижиг булчингуудыг хангалттай хөгжүүлчихнэ. Хилээр явахдаа анги, заставуудад сайхан тохижуулсан фитнесийн өрөө байхыг харсан. Алба хаасан хилийн 0166 дугаар ангидаа одоогоос хэдэн жилийн өмнө суулт шахалтын тоног төхөөрөмж өгч байлаа. Хүн ер нь байгаа боломжоо эхлээд ашиглах хэрэгтэй. 

-Энэ спортоор хичээллэсэн хүн бүрийн булчин шөрмөс адилхан хөгждөг үү. Хүн бүр амжилтад хүрэх боломжтой юу гэсэн үг л дээ? 

-Тухайн хүний удамшлын генд булчин нь хэр өсөж хөгжих хэмжээний эд эстэйгээс хамаардаг болохыг эрдэмтэд баталсан. Тиймээс булчингийн хөгжил султай хүн мянга үнэтэй уураг бодис хэрэглээд өндөр үр дүнд хүрэхгүй гэсэн үг. Энэ талын мэдээллийг олоод уншчих хэрэгтэй юм. Өөрийгөө эхлээд таньж мэдэх хэрэгтэй. Залуус аливаад би би гэсэн хандлагатай болчихсон юм шиг санагддаг. Би хамгийн мундаг гэж өнөөдрөөрөө харагдах гэж хичээдэг. Хүчээр их хэмжээний уураг хэрэглэн булчингаа хөгжүүлж байгаа нь харамсалтай санагддаг.  

-Харин та энэ спортод хэрхэн хөл тавьж, өөрийгөө яаж зориулж ирсэн талаар ярьж өгөөч?

-Энэ спортоор хичээллэсэн 10 гаруй жилийн хугацаанд дэлхийн таван холбоонд түрүүлсэн. Зөвхөн нэг биш олон төрөлд нь алтан медаль авсан. Монголд одоогоор таван холбооны алтан медаль авсан тамирчин байхгүй. Гэхдээ би тэр тавын таван алтан медалийг өөрийн болгохын тулд их хөлс хүч урсгаж, санхүүгээ зарцуулсан. Цаашид энэ амжилтаа ахиулах зорилт тавиад байгаа. Олон улсын тэмцээнд оролцоход Монгол Улс гэж төдийлөн мэддэггүй. Ийм олон жишээ надад тохиолдож байсан. Тиймээс ч би давхар эх орныхоо нэрийг танилцуулахын тулд бүх холбооны тэмцээнд оролцох хэрэгтэй юм байна гэж дотроо бодсон. Өөрийнхөө хоббигоор дамжуулан эх орныхоо нэрийг гаргана гэдэг сайхан. Би өөрийнхөө төлөө энэ спортыг сонгосон, хичээллэсэн. Надад л үлдэх зүйл. Аливаад би би гээд байх их дургүй. Зарим хүмүүс намайг өөрийгөө сурталчилах хэрэгтэй гэдэг. Харин би буянаараа болог гэж боддог юм. 

-Таныг хүндийн өргөлтийн тамирчин болоход юу нөлөөлсөн юм бэ? 

-Арван жилээ төгсөх жил цагдаагийн академи, батлан хамгаалах, хилийн цэрэгт орох боломж надад байсан. Гэтэл аав ээж хоёр дургүйцсэн. Ёстой нэмэргүй гээд тас дургүйцсэн шүү. Аав шигээ малын эмч ээж шигээ холбоо мэдээллийн чиглэлээр суралц гэхээр нь татгалзсан. Ингээд тэдний зөвлөснөөр дуртай дургүй МУБИС-ийн биеийн тамир, эрүүл мэндийн багшийн ангид элсэн орсон. Аав ээж хоёр биеийн тамирын багш болгоод сумд багшлуулна гэж бодож байсан гэсэн. Айлын бага учраас дэргэдээ байлгах гэсэн хэрэг. Гэтэл ах данзан яахав дээ 2008 онд улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд мөнгөн медаль, 2009, 2010 онд залуучуудын улсын аваргад түрүүлэн, 2010 онд Азийн аваргаас хүрэл медаль аван урамшиж хүндийн өргөлтийн спортыг хөөхөөр шийдсэн.  

-Яг хэдэн оноос тус спортоор хичээллэж эхлэв? 

-2008 оноос оюутан байхдаа хичээллэсэн. Оюутан байхдаа сахилгагүйтэж доод оныхныгоо жагсааж явлаа. Монголын мистер З.Мөнх-Эрдэнэ гэж хүний шавь болсон. С.Жаргалсайхан багш хамгийн анх намайг энэ спортод хөл тавиулсан ачтан. Ер нь би багадаа бүх төрлийн бөхийн спортоор оролдож өссөн. Сумын заан цолтой. 

-Хугацаат цэргийн албыг хилд хаасан юм билээ. Магадгүй хилчин тамирчин болох гараа цэргийн албанаас эхлэлтэй болов уу? 

-2010 онд Хилийн 0166 дугаар ангид хугацаат цэргийн албыг өөрийн хүсэлтээр хаасан. Тухайн үед ангийн захирагч, хурандаа Д.Мэндсайхан байсан юм. 

-“Хөгшин” цэрэг албанд татагджээ? 

-Тийн. 23 настай алба хаасан. Аав, “Манай гэр бүлээс ганцхан цэргийн алба хаагүй хүн нь чи байна. Цэргийн алба хаагаагүй хүнийг ямар эр хүн гэдэг юм. Хүнээс үг сонсож чадахгүй, шанаа авч чадахгүй” гэдэг байлаа. Манай аав гурван жилийн цэргийн албыг хаасан хүн.  

-Харин “Хилчин” спорт хороонд хэдэн онд орсон юм бэ? 

-2013 онд юм байна. Өөрөө орохыг хүссэн. Талийгаач Д.Дашжамц багш сайхан хүлээж авсан. 

-Спорт хорооны хүчний чиглэлийн анхны тамирчин нь биз дээ?

-Тийм. Спорт хороонд орсоор 2014 онд AWC холбооны дэлхийн цомын аваргад түрүүлсэн. Ер нь “Хилчин” спорт хороонд орсноор миний амжилтын үзүүлэлт өндөр гарсан. 2015 онд дэлхийн цомд ахиж түрүүлсэн, 2017 онд мэргэжлийн холбооны дэлхийн аваргад түрүүлж, WPC холбооны 34 дэх удаагийн дэлхийн аваргад түрүүлсэн гээд амжилт маань үргэлжилсэн. 

-Нийт 10 гаруй жил энэ спортоор хичээллэж байгаа юм байна. Халгах үе ер нь гарах уу?

-Байлгүй яахав. Одоо ч төмөр өргөнө гэхээр зүрхшээдэг, халгадаг болоод байгаа шүү. Угаас амаргүй спорт шүү дээ. 

-Бэлтгэлээ хэрхэн хийдэг вэ?

-Сүүлийн үед энэ “Од” фитнессийг амалж авчихаад байгаа. Жижигхэн, цэвэрхэн орчинтой. Танил ахын фитнес л дээ. Намайг ойлгож тусалдаг сайн аххүү бий.  Сэргэлтийн бэлтгэлийг ихэвчлэн энд хийдэг. Харин хүчний бэлтгэлээ “Хархорум”-д хийдэг. Бэлтгэл хийхдээ тоног төхөөрөмжийн байдлыг чухалчилдаг.  

-Өөрийн тааваар бэлтгэлээ хийх үү?

-Үгүй. Цаг хугацаатай. Долоо хоногт гурваас дөрвөн удаа бэлтгэл хийнэ. Нэг удаагийн бэлтгэл дээр нийлбэр нь хамгийн багадаа 30 тонныг өргөдөг. 

-ДХИС-ийн Хилийн албаны сургуулийн эчнээ ангийг төгссөн гэлүү? 

-Хилийн алба, эрхчзүйч мэргэжлээр гурван жилийн эчнээ ангийг суралцан энэ хавар төгслөө. Хугацаат цэргийн албыг нь хаасан. Нэгэнт хилчин нэрийг зүүж яваа тамирчны хувьд мэргэжлийн сургуульд нь сурья гэж бодсон. Хурандаа А.Ууганбилэг нэг удаа хилчин тамирчин ч гэлээ Монгол Улсын хилийн тодорхойлолтыг мэддэг байх ёстой шүү гэж хэлж байсан юм. Хурандаа Д.Мэндсайхан сурах хүсэлтийг минь дэмжиж тусалсан. Ер нь төдийгөөс өдий болтол тусалж дэмжсээр ирсэн олон сайхан хилчид бий. Хилийн 0208 дугаар тусгай салбар /Хилчин спорт хороо/-ын багш Н.Баттулга зааж зөвлөдөг. Хурандаа П.Наранбатад бас их баярлаж явдаг. 

-Хилийн албаны чиглэлээр суралцах ямар байв? 

-Гоё байсан. Сонирхолтой өнгөрсөн шүү. Хилийн амьдрал хэцүү, нэлээдгүй тэвчээр шаардах байх. Гэхдээ би боддог. Спортынхоо карьерийг дуусгаад хил рүү явна. Заставт ажиллаж үзнэ. Би яаж ч амьдарч, хэн ч болсон хил рүү заавал явна гэж боддог. Хил дээр амьдраад, ажиллаад үзье гэж өөрийн эрхгүй бодогдоод байдаг юм. Миний мөрөөдөл ч гэж болно. 

-Арван жилийн өмнө цэргийн алба хаасан дурсамжаас эргэн хамтдаа сөхвөл ямар вэ?

-Эр хүн болж төрснийх цэргийн алба хаах ёстой гэж боддог. Хаахдаа Хилийн цэрэгт хаана гэдэг мөн аз шүү. Монгол Улсын халдашгүй дархан байдлыг хамгаалж тэр онгон дагшин байгальд нэг жилийг өнгөрөөнө гэдэг хүний амьдралын гоё мөч. Хилийн 0166 дугаар ангитай миний сэтгэл салшгүй холбоотой. Тиймээс ч одоо болтол манай анги гэж ярьж явдаг. Тангарагийн баярынхаа бөхийн барилдаанд түрүүлж байлаа. 2009 онд “Монголын хүчтэн” тэмцээнд миний бие оролцож шилдэг есөн хүчтний нэг болсон юм. 21 настай, 80 хүрэхгүй жинтэй залуу 150 кг жинтэй чулуу шидэж байлаа. Энэ тэмцээнд оролцсоныхоо дараа алба хаасан учраас хүмүүс намайг таньдаг байсан. 

-Хилийн манаанд олон явсан уу? 

-Цөөн явсан. Отрядын төвийн цэрэг байлаа шүү дээ. Бядтай цэрэг гээд их олзолдог байсан. Аж ахуйн ажилд их дайчлагдана. Тэр жилийн урлагийн наадмаар мотоцикль үүрч транс аян дээр бүжиглэж байсан юм. Мотоцикль үүрч бүжиглэдэг цэрэг гэхээр зарим хүмүүс таньдаг. Ахлах түрүүч цолтой албанаас халагдсан. 

-Цэргийн албанаас өөрт тань хадгалагдаж үлдсэн үнэт чанар гэвэл?   

-Цэргийн албанаас ихийг сурдаг. Ядаж үг дааж сурдаг. Үг даана гэдэг том чанар шүү. Хүн юу гэж ч хэлж байсан хариу үйлдлээ бодож, үгээ цэгнэнэ гэдэг их тэвчээр. Цэргийн алба хүнийг төлөвшүүлдэг юм билээ. Би айлын бага хүүг хэлэх үү анх бол нялцгай л байсан. Ах нар, “Шар будаагаа идчихээд, шанаагаа авчихаад, шаландаа сууцгаа дүү нар” гэнэ. "Шал" гэхэд нь "толь" гээд л лаа, эсгийгээ бариад зүлгэж өгнө шүү дээ. Сайхан дурсамж олон бий.  

-Та ингэхэд аль нутгийн уугуул вэ?

-Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумынх. Гурван ахтай, айлын бага хүү. 

-Ямар ч спортод эрсдэл байдаг шүү дээ. Хичээллэх цаг хугацаа ч гэж байдаг?  

-Хүндийн өргөлт экстрем спорт. Нуруу нугасаа гэмтээх, дээрээсээ унагах аюултай. Тиймээс хүндийг өргөх гэж улайрахаас илүүтэйгээр биеийн эрүүл мэндэд анхаарах зорилгоор хичээллэх нь зүйтэй юм болов уу. Мэдээж үе мөчийг хөдөлгөх, хөдөлгөөний дутагдлаас ангижрах зорилготойгоор хичээллэж бололгүй яахав. Биеийн тамирын үүднээс хүчний гурван төрөл буюу хүний биеийн тулгуур гурван булчин болох нуруу, цээж, хөлний хүчийг харуулдаг спорт. 

-Одоо та хэдэн кг жинтэй вэ?

-100 кг. Хамгийн анхныхаа тэмцээнд 80 кг-д өрсөлдөж байлаа. 

-Энэ спортоор хичээллэхийн ноён оргил нь чухам юу юм бэ?

-Мэргэжлийн холбоонд орж, PRO тамирчин болох явдал. Монгол тамирчид хэвтээ шахалтын төрлөөр чамгүй сайн өрсөлддөг. Харин пауэрлифтингийн төрлөөр дэлхийд өрсөлдөхүйц байж чадахгүй байгаа. Яахав жижиг холбоодын аварга болж байгаа л даа. Монгол тамирчин 82,5 кг-ын жинд хамгийн дээд тал нь 280 орчим кг татах болов уу. Гэтэл дэлхийн шилдэг тамирчид 400 кг хүргэж татах жишээтэй. Монголын нэмэх 120, 130 кг-ын жинд ч энэ жинд хүргэж чадахгүй байна. 

-Энэ нь юутай холбоотой юм бэ. Тэд чадаж байхад монгол хүн яагаад гэсэн асуулт надад төрж байна? 

-Тийм болохын тулд өнөөх спортын анагаах ухааныг ашиглах болоод сайн дасгалжуулагчийн мэргэжлийн тусламж зөвлөгөө бидэнд хэрэгтэй. Өнөөх л асар их санхүүгийн асуудал ард нь бас яригдана.  

-Таны үзүүлсэн оргил амжилт гэвэл? 

-340 сууж, хэвтээгээс 200 кг шахаж, газраас 270 кг татсан байдаг. Мэргэжлийн ангилалд орохын тулд суулт, шахалт хоёроо 10-20 кг ахиулах шаардлагатай байгаа. Харин таталтын төрөл болоогүй. Таталтаар дор хаяж 320 кг татах хэрэгтэй. Ер нь 360 сууж, 210 шахаж, 320 татчих юм бол дэлхийн мэргэжлийн ангилалд орох юм даа. 

-Та энэ онд ямар тэмцээн уралдаанд хэрхэн оролцов?

-Энэ онд чамгүй амжилттай байлаа. Дөрвөн ч томоохон тэмцээнээс медаль авсан. Хамгийн сүүлд AWPC холбооны дэлхийн цомын аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцож алтан медаль хүртэн, бүх тамирчдын аварга буюу абсолют цомын эзэн болж, гурав дахь удаагаа дэлхийн цомын тэмцээний аваргаар тодорлоо.  

-Аливаа тэмцээн уралдаанд оролцохдоо санхүүгийн асуудлаа хэрхэн зохицуулж байна?   

-Хувиараа. Монгол Улс олимпийн төрлийн спортдоо бага зэргийн санхүү хаядаг. Бусад спорт бүгд хөөрхий бор зүрхээрээ явдаг. Гэхдээ энэ спортод дуртай, элэгтэй ах дүү, найз нарынхаа дэмжлэгээр өдийг хүртэл явж ирлээ. Би “Хилчин” спорт хорооны нэр дээр цалинждаг. Энэ нь надад маш их дэмжлэг болдог. Мэдээж ард минь амьдрал бий. Цалингаа амьдралдаа зарцуулна. Дан ганц цалин хаана ч хүрэлцдэггүй. Миний нэг сарын уургийн хэрэглээ багадаа 500 гаруй мянган төгрөг болно. Тэмцээнд явахад хамгийн багадаа хоёр саяас дээш төгрөгний зардал шаардлагатай болдог. ОХУ-д томоохон тэмцээн уралдаан их зохиогддог учраас оролцдог. Зардал мөнгө нь европтой харьцуулахад арай бага тусдаг. Намайг дандаа л Орост тэмцээнд оролцох юм гэж хэлэх хүн байдаг. 144 сая хүнтэй энэ их гүрэнд энэ спорт өндөр хөгжсөн. Топ тамирчид ч олон. Тэр мундаг дасгалжуулагчдаас суралцах зүйл их байдаг. “Хаяанаасаа холдож үзээгүй хүний ухаан босгоноосоо давдаггүй” гэдэг. Яг үнэндээ монгол тамирчдын үзүүлэлт надад сонин биш. Тэр “том амьтад”-ын бэлтгэл сургуулилтыг харж туршлага судална гэдэг надад аз завшаан. Цаашид Орост бэлтгэл сургуулилтаа базаах сонирхол бий. Тэгж байж миний амжилт сайжрах юм болов уу. 

-Таны хэлсэнчлэн дан ганц энэ спортод бүхнээ зориулах бус амьдрал үргэлжилж байгаа шүү дээ. Тиймээс таны цаашдын төлөвлөгөө юу байна. Нууц биш бол шүү дээ?

-Магистрт сурах бодол бий. Аливаа спортын ард шинжлэх ухаан бий. Тэр шинжлэх ухааны хүчээр хүн гэдэг ямар хурдтай, тэсвэртэй болохоо харуулж чаддаг. Тиймээс ч суралцах нь чухал гэж бодож байгаа. Гадаад хэл дээр сайн унших судлах шаардлага тулгарч байна. Дан ганц төмөр гэсээр бусад зүйлээ хоцроож болохгүй. Мэдээж мэргэжлийн төрөлд оролцох гэж зүтгэнэ. Хүний амьдрал таашгүй шүү дээ. 

-Та ингэхэд хэдэн онд дэд ахлагч болсон юм бэ? 

-2013 онд дэд ахлагч цол авсан. Би Хилийн цэрэгтээ баярлаж явдаг. Гадны тэмцээн уралдаанд оролцохдоо цолоо хэлэхэд жаахан тийм байдаг. Олон улсын чанартай тэмцээнд бид эх ороо сурталчилдаг шүү дээ. 2018 онд хилчдийн дунд зохион байгуулагддаг тэмцээнд оролцсон юм. Тэгсэн надтай хамт явсан манай нэг хурандаа дэлхийн аварга хүнийг ахлагч гэх эвгүй юм гээд ахмад гээд бичүүлчихсэн байсан. Энэ тэмцээнд би амжилттай оролцож аваргалсан. Сүүлд сайт дээр нь ахмад цолтой гээд биччихсэн байсан. Тэгж нэг цол нэмж байсан түүхтэй /Инээв.сур/ Гэхдээ цол гэхээс илүү би албандаа мэргэжилдээ эзэн байх ёстой гэж боддог. Дэмжиж туслах, ойлгох хамт олонтой байна гэдэг сайхан. Аль болох чадах зүйлээрээ амжилт үзүүлэхийн төлөө зорьдог. 

-Ирэх 2020 онд ямар тэмцээн уралдаанд оролцох төлөвлөгөөтэй байгаа вэ?

-Сүүлийн жилүүдэд урд хөршид энэ спорт хөгжих хандлагатай байна. Он гарангуут бүх Хятадын аваргад оролцох урилга ирсэн. Амжилттай оролцчих юмсан гэж  зорьж байна.

-Та энэ спортоор хичээллэснээр өөрт тань үлдсэн мөн чанар юу байна вэ? 

-Төлөвшил, хүмүүжил. Үе үеийн тамирчдаа хүндлэх суурин дээр би өөрөө эргээд хүндлэгдэх нөхцөл бүрдэнэ. Сүүлийн үед энэ спортоор хичээллэж байгаа тамирчид энэ спортынхоо мөн чанар, утга учрыг сайн мэдэхгүй байх шиг. Энэ төмрийг өргөснөөр юунд хүрэхээ бодох хэрэгтэй. Хүндлэлийн мөрөөр амжилт ирдэг. Би анх хичээллэдэг байхдаа ах нарын бүх дискийг угсарч өгдөг байлаа. Тэглээ гээд би муудаагүй. Аливаа тэмцээн уралдааны тайзыг засна, дискнүүдийг нь зөөнө. Харин одоо залуусыг тэг гэвэл зугатаах хандлагатай байдаг юм. Хүн аливаа төрөлд амжилт гаргахад ойлгодог дэмждэг ар тал байна гэдэг их чухал. “Хилчин” спорт хорооны үе үеийн удирдлага, хамт олонд энэ дашрамд баярлалаа гэж хэлье. Надад бодож явдаг нэг зүйл бий. Хүн чаддаг зүйлээрээ хувь нэмрээ улс эх орондоо оруулах ёстой. Тиймээс ч хилийн ангиудаар энэ спортыг таниулах, бие бялдраа хөгжүүлэх онолын мэдлэг олгох, зөв хооллолтын чиглэлээр зааварлах юмсан гэж боддог. Монгол Улсын боомт дээр үүрэг гүйцэтгэж байгаа залуус биеийн хөгжил сайхан байх ёстой гэж боддог. Ер нь залуу хүн сайхан бие хаатай байх хэрэгтэй.  

-Та өөр ямар чиглэлийн спортоор хичээллэдэг вэ?

-Багадаа барилдаж байсан учраас зун болохоор үндэсний бөхөөр барилдмаар санагддаг. Үндэсний бөхөө хүндэлдэг, дээдэлдэг. Яах вэ наадамд гурван даваатай, найранд гурван дуутай л эр хүн. Монгол эр хүн бүрийн эрхэм чанар энэ байх. Болоогүй ээ, ганц нэг гарын шавьтай. Хүчний бэлтгэлийг хэтэрхий их хийхээр хүний үе мөч хатуурдаг. Тиймээс суллах дасгал хийхэд чөлөөт цагаа ихэнхдээ зориулдаг. 

-Тантай ярилцаж байхад шулуун шударга чанар их цухалзах юм. Магадгүй энэ спорттой холбоотой байж болох? 

-Би шударгаар хэлье гэвэл хэлчихнэ, асуудалгүй яричихна. Хүнтэй анх яаж харилцсан тэр л зангаараа байдаг. Бусдад чадах зүйлээрээ туслахыг эрмэлздэг. Ер нь хүн олонтой харьцаж байх хэрэгтэй юм билээ. Унших судлах хэрэгтэй юм байна. Хугацаат цэргийн алба хаахын хамгийн гол давуу тал нь олонтой харьцаж сурч байгаад оршино. Олон янзын хүнтэй харилцаж сурах нь нийгмийн дунд төлөвшиж байгаа хэрэг.   

-2019-2020 оны зааг дээр амжилттай яваа хилчин тамирчныг уншигчдад танилцуулсандаа миний бие баяртай байна. Ингээд танд  уншигчидтай мэндчилэх боломжийг нээлттэй үлдээе? 

-Монгол Улсын оршин тогтнохын хамгийн том үндэс нь хил. Хил байж тухайн улс оршин тогтноно. Оросын хилээр гарахдаа авсан цом, медаль энэ тэрээ үзүүлэхэд хүндэтгээд гаргадаг. Алтанбулагийн чиглэлийн Оросын хилчид бүр танидаг болсон. Мундаг шүү гээд баяр хүргэдэг. Тэгэхээр нь би хилчин гэдгээ тэдэнд хэлдэг. Хаана ч явсан Хилийн цэргээрээ овоглож дуудуулах сайхан. Монголынхоо нэрийг дэлхийн тавцанд спортынхон сайн цуурайтуулж байгаа. Миний бие өөрийн чадах, хүрэх хэмжээнд хүртлээ цаашид зорих болно. Харин спорт одоо боллоо гэсэн цагтаа Хилийн цэргийн албан хаагчийн үүргээ биелүүлнэ. Үндсэн зорилт болох хил хамгаалалтад хувь нэмрээ оруулна гэж боддог. Хилчдээс ихийг суралцах нь дамжиггүй. Үндсэн нэгж нь застав учраас хилийн заставт ажиллаж үзнэ дээ. 2020 он олимпийн жил. Хилчин тамирчдаас олимпийн аварга төрөх болтугай. Олимпийн аваргатай, улсын баяр наадмын түрүү бөхтэй, дэлхийн аваргатай гээд хилчин тамирчид амжилт дүүрэн байх болтугай. Мөн 2020 онд бид улс төрийн сонголтоо хийнэ. Төр түвшин, түмэн олон амгалан, монгол төр үүрд мандан бадарч байг. Монголын ард түмэн эрүүл энх байхын ерөөл өргөе. Дархан хил минь түвшин амгалан, хилийн зөрчилгүй байх болтугай. Монголын мянган мянган хилчид албандаа үнэнч, үүргээ нэр төртэй биелүүлэх болтугай гэж хүсэх байна.

Дэлгэрэнгүй унших
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны сонгуулийн санал хураалт дуусах хүртэл сайтын сэтгэгдэл бичих талбарыг түр хаасан тул хүлцэл өчье. SUDARGA.MN сайтын редакц

Үзэл бодол

Геодези, зураг зүйн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг УИХ-д өргөн барина

Огноо:

,

Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны 08 дугаар сарын 17-ны өдрийн ээлжит хуралдаанаар Геодези, зураг зүйн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцүүлж УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр шийдвэрлэлээ.

Геодези, зураг зүйн тухай хууль нь 1997 онд батлагдан хэрэгжиж эхэлсэнээс хойш 11 удаа 26 хэсэг, заалтад нэмэлт, өөрчлөлт орж, 2 хэсэг, 7 заалтыг хүчингүй болсонд тооцож, 2 хэсэг шинээр нэмэгдсэн. Эдгээр нь бусад холбогдох хууль тогтоомж шинээр болон шинэчлэн батлагдсантай холбоотой бөгөөд хуулийн 30 хувьд өөрчлөлт орсон нь шинжлэх ухааны үндэслэл, тооцоотойгоор хийгддэг геодези, зураг зүйн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх, тэдгээртэй холбоотой бусад салбартай харилцах зохицуулалтууд алдагдахад хүрсэн.

Шинэчлэн найруулсан Геодези, зураг зүйн тухай хуулийн төсөл хэлэлцэгдэж батлагдсанаар геодези, зураг зүйн үйл ажиллагааг нэгдсэн удирдлага, зохион байгуулалтаар явуулах, зардлын давхардал, хийдлийг арилгах, ил тод, нээлттэй, иргэн, хуулийн этгээдийн хувьд цаг хугацаа хэмнэсэн, чирэгдэлгүй, чанартай бүтээгдэхүүнээр хангах, мэргэжлийн түвшинд үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх нөхцөл бүрдэх юм.

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Б.Батмөнх: Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч СЗХ-нд бүртгүүлээгүй бол үйл ажиллагаа эрхлэх боломжгүй

Огноо:

,

Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр энэ салбарт үйлчилгээ үзүүлэгчид өнгөрсөн зургаадугаар сарын 26-наас ирэх сарын 26-ны өдрийг дуустал гурван сарын хугацаанд Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлэх үүрэгтэй юм байна. Харин дээрх хугацаанд бүртгүүлээгүй бол үйл ажиллагаа эрхлэх боломжгүй болох аж. Энэ талаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн хэлтсийн хянан шалгагч Б.Батмөнхөөс тодрууллаа.  

-Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль хэрэгжиж эхлээд багагүй хугацаа өнгөрлөө. Санхүүгийн зохицуулах хорооноос энэ хугацаанд ямар, ямар ажлыг хийж хэрэгжүүлээд байна вэ?

-Санхүүгийн зохицуулах хорооноос энэхүү хуулийг хэрэгжүүлэх чиглэлд бүртгэлийн болон үйл ажиллагааны, хяналт шалгалтын гэх мэт холбогдох 10 гаруй харилцааг зохицуулсан журмуудыг боловсруулж баталлаа. Одоогоор Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хуульд заасан “Шилжилтийн үеийн зохицуулалт” энэ оны зургаадугаар сарын 26-наас есдүгээр сарын 26-ны өдрийг хүртэл үргэлжилж байгаа бөгөөд хууль хүчин төгөлдөр болох өдрөөс өмнө үйл ажиллагаа явуулж байсан виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч /ВХҮҮ/-ийг бүртгэлжүүлэх зорилготой юм. Өнөөдрийн байдлаар албан ёсоор бүртгэгдсэн ВХҮҮ байхгүй боловч нийт таван байгууллагаас бүртгүүлэх хүсэлт ирснийг хууль, журамд заасан шаардлагын дагуу хянаж байна.

Нөгөөтэйгүүр шинээр үйл ажиллагаа явуулахаар бэлтгэж буй ВХҮҮ-чид дээрх шилжилтийн үеийн зохицуулалтад хамаарахгүй бөгөөд баримт бичгийг зургаан сарын дотор шалгаж, бүртгэх эсэх асуудлыг шийдвэрлэх юм.

-Хэрэв хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж эхлэхээс өмнө үйл ажиллагаа явуулж байсан компаниуд дээрх шилжилтийн үеийн зохицуулалтад багтаж бүртгүүлж чадахгүй бол яах вэ?

-Монгол Улсад албан бус тоогоор 20 гаруй ВХҮҮ-чид ямар нэгэн байдлаар олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр үйл ажиллагаа явуулж байгаагаа зарласан байсан. Энэ талаар Санхүүгийн зохицуулах хорооноос холбогдох уулзалтуудыг хийсэн боловч өдрийн арилжааны хэмжээ, үйлчлүүлэгчдийн бүртгэл зэргээс харвал нийт 8-10 виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. Хууль хэрэгжиж эхэлсэнтэй холбогдуулан зарим ВХҮҮ үйл ажиллагаагаа зогсоосон байхыг үгүйсгэхгүй. Иймд шилжилтийн үеийн зохицуулалт хуулиараа гурван сар л үргэлжилнэ гэж тусгасан тул ирэх есдүгээр сарын 26-н хүртэл хууль хүчин төгөлдөр болох өдрөөс өмнө үйл ажиллагаа явуулж байсан ВХҮҮ-чид амжиж бүртгэлээ заавал хийлгэсэн байх шаардлагатай. Хэрэв бүртгэл хийлгэж амжаагүй бол үйл ажиллагаагаа бүрэн зогсоох нөхцөл байдал үүснэ. Заасан хугацаанд бүртгэл хийлгээгүй, үйл ажиллагаагаа зогсоогоогүй бол Зөрчлийн тухай хуулиар зөрчил үйлдэхэд ашигласан эд зүйлсийг хураахын зэрэгцээ мөнгөн торгууль ногдуулах нөхцөл байдал үүснэ гэдгийг сайн ойлгох хэрэгтэй юм.

Магадгүй бүртгэл хийлгээгүй, зөвхөн тухайн виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр бүртгэлтэй койн/токен цаашид арилжаалагдахгүй болох эсвэл арилжаа тодорхойгүй хугацаагаар зогсох эрсдэл үүсч болзошгүй. Энэ тохиолдолд үйл ажиллагаагаа зогсоох гэж байгаа виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч дээрх асуудлыг хэрэглэгч нарт урьдчилан мэдэгдэж, зохих арга хэмжээ авах ёстой.    

-Санхүүгийн зохицуулах хорооноос виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчдийг холбогдох бүртгэлийг хийлгэх, тэдний оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлд хэрхэн ажиллаж байгаа вэ?

-Хууль батлагдсан өдрөөс хойш Санхүүгийн зохицуулах хороо нийт 20 гаруй удаагийн мэдээ мэдээлэл, анхааруулгыг байгууллагынхаа цахим хуудсаар болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр түгээсэн. Мөн Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлэх хүсэлтээ ирүүлээгүй ВХҮҮ-дэд үүсч болох нөхцөл байдлын талаар анхааруулга хүргүүлж ажиллалаа. ВХҮҮ-чид /license.frc.mn/ цахим хаягаар дамжуулан зайнаас хурдан, шуурхай бүртгүүлэх хүсэлт гаргах боломжтой бөгөөд Санхүүгийн зохицуулах хорооны Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн хэлтэс /51-261674 утсаар/ -ээс ч зөвлөгөө, мэдээллийг тогтмол өгч ажиллаж байна.

-Манайд нэг хэсэг олон төрлийн койн гарч иргэдээс нэлээдгүй хөрөнгө татсан. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр энэ асуудал хэрхэн зохицуулагдаж байгаа вэ?

-Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хуулиар таван үйл ажиллагааны төрлийг виртуал хөрөнгийн үйлчилгээнд хамаарах талаар тусгасан. Үүний нэг нь виртуал хөрөнгийг нийтэд санал болгох, худалдахтай холбоотой үйл ажиллагааг зохион байгуулах буюу хүмүүсийн мэддэгээр олон улсын нэршил нь initial exchange offering (IEO) юм. Өөрөөр хэлбэл виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчээр дамжуулахаас бусад төрлөөр койн шинээр гаргах буюу initial coin offering (ICO) хориотой. Хэрэв энэ зохицуулалтыг зөрчвөл Зөрчлийн тухай хуулиар нэлээд өндөр хэмжээний торгууль хүлээхээр байгаа. Иймээс хэрэв шинээр койн/токен гаргахаар бол дээрх үйл ажиллагааг эрхлэхээр Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлсэн виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч өөрийн платформ дээр шинээр койн/токен гаргах боломжтой.

Нөгөөтэйгүүр койн/токен шинээр гарах тохиолдолд олон нийтэд шууд хамаарахгүй тоон мэдээ, үзүүлэлт ашиглах, танилцуулга, мэдээлэлдээ худал, иргэдийг төөрөгдүүлсэн, ирээдүйд олох ашиг амлах гэх мэт байдал нь Зар сурталчилгааны тухай хуулиар хориглодог тул ийм зөрчил гаргасан тохиолдолд виртуал хөрөнгө гаргагч, ВХҮҮ хариуцлага хүлээхээр хуульчилсан гэдгийг анхаарах нь зүйтэй юм.  

-Сүүлийн саруудад криптовалютын зах зээл нэлээдгүй унасан талаар олон эх сурвалж мэдээлж байна. Манай орны хувьд энэ хэрхэн нөлөөлж байгаа талаар мэдээлэл өгөөч?

-Тиймээ, олон улсад зөвхөн криптовалютын зах зээл уналтад ороод зогсохгүй хөрөнгийн зах зээл мөн адил уналттай байна. Тухайлбал, криптовалютын голлох үзүүлэлт болох биткойны ханш сүүлийн 3 сар 75 хувийн уналт үзүүлсэн байна. Үүнийг дагаад alt coin буюу бусад койн/токены ханш ихээхэн уналт үзүүлээд байгаа. Зах зээлийн энэ уналтаас шалтгаалж олон улсад цөөнгүй ВХҮҮ-чид үйл ажиллагаагаа зогсоох шийдвэрийг гаргаад байна.   

Өнөөдрийн байдлаар Монгол Улсын дотоодын криптовалютын ханш ч анх гарсан үнээсээ нэлээдгүй унасан үзүүлэлттэй байна. Үүнд олон улсын криптовалютын зах зээлийн нөхцөл байдал мэдээж тодорхой хэмжээнд нөлөөлж байгаа. Нөгөө талаас дотоодын криптовалютын ханш унахад эрэлт багасах, зах зээлд олон тооны криптовалют гарах, нэр хүнд унах, блокчейн технологид нэвтрээгүй гэх мэт зүйлс нөлөөлсөн гэж үзэж болно. Учир нь энэ зах зээл харьцангуй шинэ бөгөөд маш эмзэг гэдгийг хөрөнгө оруулагчид анхаарах хэрэгтэй.

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Б.Лхагвасүрэн: Монгол Улс одоогоор дефолтод орох эрсдэлээс хол байгаа

Огноо:

,

Монголбанкны Ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэнтэй инфляц, төлбөрийн тэнцэл, дефолт зарлах эрсдэлийн талаар ярилцлаа.

- Инфляц 6 сарын сүүлээр 16 хувьд хүрлээ. Өнөөгийн өндөр инфляцад чухам юу нөлөөлж байна вэ?

Өнөөдөр инфляц дэлхий нийтийн асуудал, төв банкуудын хувьд сорилт болоод байгаа. Америк, Европын орнуудад инфляц 9 орчим хувьд хүрч сүүлийн 40 жилийн хамгийн өндөр түвшиндээ хүрлээ. Удахгүй 2 оронтой тоогоор илэрхийлэгдэх төсөөлөл, тооцоолол хийгдэж байна. Түүнд нөлөөлж буй гол хүчин зүйлс нь ч ижил юм. Цар тахлын давлагаа хүчтэй байсан 2021 оны хувьд тээвэр логистикийн гацаа, бараа бүтээгдэхүүний нөөцийн хомсдол, зардлын өсөлттэй холбоотой үнийн өсөлт зонхилж байсан бол энэ оны 2 дугаар сараас хойш геополитикийн эрсдэлүүд, тэр дундаа Украин улсад үүссэн нөхцөл байдал, түүнтэй холбоотой барууны орнуудаас ОХУ-д тавьсан эдийн засаг, санхүүгийн хориг арга хэмжээний үр дагаварт шатахуун, эрчим хүч, хүнсний зарим бүтээгдэхүүний үнэ дэлхий нийтээр хурдтай өсөж байна. Дэлхий нийтийг хамарсан импортын барааны үнийн өсөлт манай улсыг тойроогүй, бүр ч илүүгээр нөлөөлж байна. Үндэсний статистикийн хорооноос мэдээлснээр 2022 оны 6 дугаар сард улсын хэмжээнд жилийн инфляц 16.1 хувь гарсны 57.1 хувь буюу 9.2 нэгж хувь нь импортын барааны үнийн өсөлтөөс шалтгаалаад байна. Тухайлбал, манай улс 100 хувь импортоор авдаг шатахууны үнийн өсөлтийн нөлөө 3 орчим нэгж хувийг, импортын хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн нөлөө 2.5 орчим нэгж хувийг, үлдсэн 3.7 нэгж хувийг импортын барааны үнийн өсөлт дангаар бүрдүүлж байна. Энэ нь биднээс үл хамаарсан гадаад шокын нөлөөгөөр инфляц өдөөгдөж буйг харуулж байна. Дотоодын барааны хувьд, махнаас бусад хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт 4 нэгж хувийг, үйлчилгээний үнийн өсөлт 2 нэгж хувийг, дотоодын бусад барааны хувьд 1 нэгж хувийг бүрдүүлсэн дүр зурагтай байна. Өөрөөр хэлбэл, импортын орц, шатахууны үнийн өсөлтийн нөлөөгөөр дотоодын хүнс, тэр дундаа хүнсний ногоо, төрөл бүрийн өөх тос, талх, гурил болон сүү, сүүн бүтээгдэхүүний бүлгийн үнийн өсөлт өндөр байна.

- Мөнгөний бодлогын үндсэн зорилт нь үнийн тогтвортой байдал гэж их тайлбарладаг. Инфляцын өрнөлтэй мөнгөний бодлогоор хэрхэн тэмцэж байна вэ?

Макро эдийн засгийн талаасаа инфляцыг анх нийлүүлэлтийн, импортын шалтгаантай хүчин зүйлс өдөөж, улмаар инфляцын “хоёрдахь үеийн нөлөө”-гөөр бусад бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ цааш үргэлжлэн өсөх хандлага ажиглагдлаа. Өөрөөр хэлбэл, анх цөөн нэр төрлийн импортын барааны үнэ хүчтэй өсөж, улмаар дотоодын бусад бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнүүдийн үнийн өсөлтөд шилжих үзэгдэл ажиглагдаж эхэлж байна. Эдийн засгийн өсөлт эмзэг, салбаруудад идэвхжил жигд бус, хөдөлмөрийн зах зээл буюу ажил эрхлэлт, өрхийн хэрэглээ цар тахлын өмнөх түвшнээс давж сэргээгүй хэвээр байгаа ийм үед эдийн засагт бизнесийн мөчлөгийг харуулдаг үйлдвэрлэлийн зөрүү уул уурхай болон уул уурхайн бус салбарын аль алины хувьд сөрөг түвшинд байсаар байгаа. Энэ нь эрэлтийн инфляцын дарамт одоо ч харьцангуй бага байгааг илтгэж байна. Харин хэрэглээ, хөдөлмөрийн зах зээл, эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэхийн хэрээр инфляц эрэлтээр өдөөгдөх буюу “хоёр дахь үеийн нөлөө”-гөөр эрчимжих эрсдэлтэй байдаг.

Харин манайд арай өөр дүр зурагтай байгаа учир инфляцын хүлээлт эрчимжихээс сэргийлэх, инфляцыг эрэлтийн өсөлтөөр нэмж өдөөхгүй байх, төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг өсгөх зорилгоор мөнгөний бодлогыг чангаруулах алхмыг өнгөрсөн оны намраас хойш шат дараатай алгуур авч хэрэгжүүлж байна. Цар тахлын зарим үеүдэд 2-3 улирал дараалан агшиж байсан эдийн засгийн сэргэлтийг дэмжих, хадгалах үүднээс мөнгөний бодлогыг алгуур чангаруулах бодлогыг баримталж ирлээ.   

Тухайлбал, Монголбанк цар тахлын үед банкуудад мөрдүүлж байсан хөнгөлөлттэй зохицуулалтын арга хэмжээг 2021 оны 7 дугаар сарын 1-нээс 2022 оны 4 сарын 1-ний хооронд үе шаттайгаар хэвийн горимд шилжүүлэх арга хэмжээг авч эхэлсэн. Үр дүнд нь банкны зээл олголт сэргэж, тогтвортой үргэлжилж байна. Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хорооны 2021 оны 12 дугаар сарын хурлаас төв банкнаас банкуудад олгодог урт хугацаат репо санхүүжилтийн хүүг ‘бодлогын хүү+0.5 хувь’ байхаар өсгөн тогтоосны дээр долларжилтын эрсдэлээс, төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг хадгалах зорилгоор гадаад валютын татан төвлөрүүлсэн хөрөнгөнд тооцох заавал байлгах нөөцийн хувийг 3 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 18 хувьд хүргэх шийдвэрийг гаргасан. Түүнчлэн, 2022 оны 1 дүгээр сард ээлжит бусаар хуралдаж мөнгөний бодлогын төлөвийг бодлогын хүү болон төгрөгийн заавал байлгах нөөцийн хувиар дамжуулан үргэлжлүүлэн чангаруулсан. Тухайлбал, бодлогын хүүг 0.5 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 6.5 хувьд хүргэх, төгрөгийн татан төвлөрүүлсэн хөрөнгөнд тооцох заавал байлгах нөөцийн хувь хэмжээг 2 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 8 хувьд хүргэх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн.

2022 оны 3 болон 6 дугаар сарын Мөнгөний бодлогын хорооны ээлжит хурлаар инфляцын хүлээлт өсөх, төлбөрийн тэнцэлийн алдагдал нэмэгдэхийн зэрэгцээ гадаад суурь хүү илүү хурдтай өсөх нөхцөлийг харгалзан бодлогын хүүг харгалзан 2.5 болон 1 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 10 хувьд хүргэх шийдвэрийг гаргаад байна. Нэг удаагийн алхмаар 2.5 нэгж хувиар огцом нэмэгдүүлж байгаа нь зах зээлд дохио өгөх болон үндэсний мөнгөн тэмдэгт төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг нэмэгдүүлэх зорилготой. Ерөнхийдөө цаашдаа өсөх хандлагатай байсан инфляц болон ханш дээр өсөлт нь саарч тогтворжилт бий болсон гэж харж байна. Мөнгөний бодлогын арга хэмжээний үр дүнгүүд тэр дороо биш тодорхой хугацааны дараа гардаг учир дунд хугацаанд инфляц хэвийн байдалд орж, зорилтот түвшинд тогтворжих боломжтой.

-Өнөөгийн өндөр инфляцад шийдэл байна уу? Энэ намраас байдал улам хүндэрнэ гэх хүлээлт нийгэмд газар аваад байна шүү дээ.

Инфляц одоогийн түвшний орчим, арай бага түвшинд энэ он дуустал хадгалагдаж, ирэх оны эхнээс алгуур буурсаар 2 дугаар хагаст 6+/-2 хувийн зорилтот түвшний интервалд орж, тогтворжих хүлээлт хэвээр байна. Ийнхүү төсөөлөхөд хэд хэдэн хүчин зүйлс нөлөөлж байна. Нэгд, авч хэрэгжүүлж буй мөнгөний хатуу бодлогын нөлөө энэ намраас хүчтэй гарч эхэлнэ. Хатуу бодлого  инфляцын хоёр дахь үеийн нөлөөг хязгаарлаж, инфляц тогтворжиход чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Хоёрт, шатахуун, хүнсний үнийг тогтворжуулах чиглэлд Засгийн газраас авч хэрэгжүүлж буй шат дараатай арга хэмжээнүүдийн үр дүнд одоогийн инфляцыг өдөөж буй хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт энэ намраас саарах хүлээлттэй байна. Манай эдийн засаг, зарим салбар улирлын шинжтэй бөгөөд үүнийгээ дагаад хэлбэлзэл өндөртэй учир энэ жилийн тариалалт, хүлээгдэж буй ургацын байдал улирлаа дагаад эерэг хүлээлтийг бий болгож байна.

Гэхдээ мэдээж геополитикийн хурцадмал байдал цаашид хэрхэн өөрчлөгдөх нь дэлхийн зах зээл дээрх манай импортын хүнс, шатахууны үнийн цаашдын төлөв, гадаад худалдааны логистик, тээвэрлэлтэд шууд тусгалаа олно. Түүнчлэн, хэдийгээр дэлхий нийтэд инфляц түр зуурын биш болж 2023 онд ч үргэлжлэх дүр зурагтай байгаа боловч 2022 оны түвшнээсээ буурахаар төсөөллүүд гарч байна. Иймд, геополитикийн эрсдэлүүд нэмэгдэхгүй тохиолдолд дотоодын хүнсний нөөц бүрдүүлэлт сайн хийгдсэнээр ирэх жил манай инфляц эргэн буурч, тогтворжих хүлээлт давамгайлж байгааг дахин онцлон хэлье.

- Төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш тогтвортой байх, гадаад валютын нөөц буурахгүй байх боломж хэр байна вэ? Нүүрсний экспорт саатаж, төлбөрийн тэнцэл алдагдалтай, валютын нөөц буурсан талаар хэвлэлээр, сошиал орчинд ч их ярьж байна.

Манай улсын валютын орох, гарах урсгалыг харуулдаг төлбөрийн тэнцэл энэ оны эхний 6 сарын байдлаар 1.1 орчим тэрбум ам.долларын алдагдалтай гараад байна. Үүнд хил боомт дээрх гацаанаас шалтгаантай нүүрсний экспортын биет хэмжээний гүйцэтгэл бага байснаас гадна бидний гаднаас авч хэвшсэн импортын шатахуун, хүнсний бүтээгдэхүүний дэлхийн зах зээл дээрх үнийн өсөлт голлон нөлөөлж байна. Тухайлбал, энэ оны эхний 6 сарын байдлаар нефтийн бүтээгдэхүүний импорт өмнөх оны мөн үеэс 306 сая ам.доллараар өсөж 766 сая доллар, хүнсний импорт 122 сая ам.доллараар өсөж 526 сая ам.долларт хүрээд байна. Улмаар төлбөрийн тэнцэл алдагдалтай байгаа нь валютын нөөц, төгрөгийн ханшид том дарамт болж байна. Гэхдээ хилээр гарч буй нүүрсний биет хэмжээ сүүлийн саруудад нэмэгдэж буй сайн мэдээтэй байгаа бөгөөд экспортын орлого ирэх саруудад нэмэгдэх хүлээлт ч өсөөд байна. Дэлхийн зах зээл дээрх манай экспортын эрдэс бүтээгдэхүүний үнэ бага зэрэг хэлбэлзэлтэй байгаа хэдий ч харьцангуй өндөр түвшинд хадгалагдсан хэвээр байна. Иймд экспортын бүтээгдэхүүний хил нэвтрэлтийн асуудал шийдвэрлэгдчихвэл валютын орох урсгалын нөхцөл байдал эргэн сайжрах боломж нээлттэй хэвээр байгааг онцлох нь зүйтэй. Төсөв, мөнгөний бодлогын нөлөөгөөр импортын өсөлт ч ирэх улирлуудад саарах хүлээлт байна. Түүнчлэн, ирэх саруудад гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын орох урсгал хэвийн үргэлжилж, олон улсын донор байгууллагуудаас санхүүжилт орж ирэхээр хүлээгдэж буй тул гадаад валютын нөөцөд эергээр нөлөөлнө.

АНУ-ын суурь хүү өсөж эхэлсний дээр глобал эдийн засгийн тодорхой бус байдалтай холбоотойгоор ам.долларын ханш дэлхийн бусад валютуудын эсрэг хүчтэй чангарч байна. Сүүлийн 1 жил гаруй хугацаанд ам.долларын индекс буюу бусад голлох валютууд (евро, иен, фунт, юань гэх мэт)-тай харьцах ханш 15 хувиар чангараад байна. Харин төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханш энэ хугацаанд 10 хувиар л сулраад байна. Өнөөгийн хүнд сорилтын үед Монголбанк төгрөгийн ханшаас илүү валютын нөөцөд анхаарах хэцүү сонголтын хүрээнд ажиллаж байгаа ч ханш уян хатан байдлаар тогтворжсон байдалтай байгаа. Бодлогын хүүг шат дараатай өсгөн төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг нэмэгдүүлж байгаа нь төгрөгийн ханшийг тогтвортой байх суурь нөхцөл болж байна.

- Гадны зарим байгууллагууд, зарим дотоодын эдийн засагчид Монгол Улсыг дефолтод орох эрсдэлтэй гэж буй. Үнэхээр дефолтод орох бодит эрсдэл нүүрлээд байна гэж үү?

Товчхондоо, тийм бодит эрсдэл бий болоогүй. Монгол Улс дефолт зарлах хүнд нөхцөлтэй нүүр тулсан гэж үзэхгүй байна. Эдийн засгийн суурь үзүүлэлтүүд харьцангуй сайн байгаа. Өмнөх удаа буюу 2016 онд дефолтын эрсдэл яригдаж байх үед эдийн засгийн нөхцөл байдал өнөөдрийнхөөс илүү хүнд, гол үзүүлэлтүүд сул байсан. Гадаад валютын нийт нөөц 1 тэрбум ам.долларт хүрэхтэй үгүйтэй, импортын 3 сарын хэмжээнээс ч доош орж, төсвийн алдагдал ДНБ-ий 15 хувийг давсан, богино хугацаанд төлөх томоохон өр төлбөрийн асуудалтай байсан. Тухайн үед Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг Мүүдиз агентлагийн хувьд “Caa1” буюу  маш өндөр эрсдэлтэй түвшинд, харин Фитч болон Эс энд Пи агентлагууд зээлжих зэрэглэлийг “B-” болгож 2 шат дараалан бууруулж байв.  

Харин одоо гадаад валютын нөөц 3 орчим тэрбум ам.доллар буюу импортын 5-6 сарын хэрэгцээг хангах түвшинд бөгөөд төсвийн алдагдал ДНБ-ий 5 орчим хувьтай, эдийн засгийн өсөлт энэ оны эцэст 2 хувийг давах хүлээлттэй байна. Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2023 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2024-2025 оны төсвийн төсөөллийн тухай хууль, УИХ-ын тогтоолоос харахад ирэх жилүүдэд төсөв, санхүүгийн сахилга бат хангагдах дүр зурагтай байна. Эдийн засгийн одоогийн суурь, цаашдын төлөв эерэг, дефолтын эрсдэл хол байгааг зээлжих зэрэглэл тогтоогч байгууллагууд мөн баталгаажуулаад байна. Тухайлбал, энэ оны 5 дугаар сард Фитч агентлаг, 7 дугаар сард Эс энд Пи агентлаг манай улсын үнэлгээг “B”, төлөвийг “тогтвортой” хэвээр үлдээснээ баталгаажуулаад байна. Энэ нь олон улсын хөндлөнгийн хараат бус шинжээчдийн эдийн засгийн цаашдын төлөвт, гадаад өрөө хугацаанд нь эргэн төлөх чадварт өгч буй үнэлгээ юм.

Мөн 2022-23 онуудад төлөгдөх, валютын нөөцөнд ихээхэн дарамт учруулах зарим өр төлбөрийг хойшлуулж улсын өрийн удирдлагыг сайжруулахад томоохон алхмуудыг өнгөрсөн хугацаанд хийж чадсан байгаа. Дээр нь мега төслүүд болох Оюу толгой удахгүй бүрэн хүчин чадлаар ажиллах, боомтууд холбогдож уул уурхай болон тээврийн салбар сэргэхээр хүлээгдэж байгаа нь хүндрэлээс гарах боломжийг бий болгоно гэдэгт итгэлтэй байна.

-Монгол Улсын гадаад өрийн статистикийг Монголбанк нэгтгэж зарладаг. Гадаад өрийн статистик дээр онцлох зүйл нь юу вэ, энэ талаар мэдээлэл өгнө үү.

2022 оны 1 дүгээр улирлын эцэст, Монгол Улсын нийт гадаад өр 33.9 тэрбум ам.доллар байна. Энэ нь ОУВС-ийн аргачлалаар тооцож гаргадаг статистик үзүүлэлт бөгөөд, дотор нь зээл, бондоос гадна хөрөнгө оруулалтууд ч багтдаг. Жишээ нь Оюу толгой дээр гэхэд хэдийгээр статистик аргачлалаар өр гэж бүртгэж байгаа ч экспорт хийгээд, татвар төлөөд явж байгаа дефолтын эрсдэлгүй цэвэр хөрөнгө оруулалт явж байгаа юм.   

Мөн нийт өрийн 30% орчим нь төрийн байгууллагуудын өр, үлдсэн 70% орчим нь хувийн хэвшлийн өр байдгийг анхаарах нь зүйтэй. Хувийн хэвшлийн гадаад өр гэдэгт улсын болон орон нутгийн төсвөөс эргэн төлөгдөх нөхцөлгүй буюу Засгийн газраас баталгаа гаргаагүй, банкууд болон аж ахуйн нэгжүүдийн гадаад зээл, худалдааны өглөг, компани хоорондын зээл болон бусад өр төлбөр юм. Өөрөөр хэлбэл, нийт өрийн дийлэнх нь аж ахуйн нэгжүүд өөрсдөө төлчих өр төлбөр, эсвэл гаднаас татсан хөрөнгө оруулалт юм. Жишээ нь, нийт гадаад өрөөс Засгийн газрын өр 8.4 тэрбум ам.доллар, Төв банкны өр 2.6 тэрбум ам.доллар, мөн төрийн өмчийн оролцоотой банк, аж ахуйн нэгжүүд (Төрийн банк, Хөгжлийн банк, Эрдэнэт УБҮ, Улаанбаатар төмөр зам, Эрдэнэс таван толгой, Монголросцветмет зэрэг)-ийн нийт 1.5 тэрбум ам.долларын гадаад өрийг хасаад тооцвол 21.4 тэрбум ам.долларын өр үлдэж байна. Энэ үлдсэн 21.4 тэрбум ам.долларын гадаад өрийг үүсгэж, захиран зарцуулсан хувийн хэвшлийн байгууллагууд маань түүнийг эргэн төлөх үүргийг зэээлдүүлэгчдийн өмнө бүрэн хариуцах үүрэгтэй, харин төр засаг, татвар төлөгчид өмнөөс нь ямар нэг үүрэг хүлээхгүй гэсэн үг. Бас нэг жишээ дурдахад, Хонг Конгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй Монголиан Майнинг Корпорэйшн (Энержи ресурс) 2016 онд 600 сая ам.долларын бонд, 100 орчим сая ам.долларын гадаад зээл, хүүний төлбөрөө төлж чадалгүй, улмаар компанийн ханш нь жилийн дотор 83 хувиаар унаж байсныг санаж байгаа байх. Тухайн үед Энержи ресурс компанийн зүгээс бонд эзэмшигчид, зээлдүүлэгч нартайгаа зээлийн бүтцээ шинэчлэх хэлэлцээрийг хийсэн байдаг бөгөөд эргэн төлөлтийн хугацааг 6 жилээр хойшлуулж, хүүний хэмжээгээ бууруулж чадсанаар санхүүгийн хүндрэлийг шийдвэрлэсэн байдаг. Иймд хэдийгээр нийт өр 33 тэрбум гэх өндөр дүн яригдаж байгаа боловч, үнэхээр дeфолтын эрсдэл бий юу, татвар төлөгчдөд хэр дарамт учруулах вэ гэдэг дээр зөв дүгнэлт хийхийн тулд доторх бүтцийг нь задалж харах нь чухал юм.    

Ярилцсанд баярлалаа!

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Чөлөөт цаг2022/08/19

Цэцэрлэгийн зориулалтаар түрээслэх байрын засварын ажлын явцыг шалга...

Улстөр нийгэм2022/08/19

УИХ: Ажлын хэсгийн хуралдаан боллоо

Улстөр нийгэм2022/08/19

Уул уурхайн салбарын нийгэм, эдийн засагт нөлөөлж буй байдлыг үнэлнэ...

Чөлөөт цаг2022/08/19

Шуудангийн нэгдсэн код илгээмжийн хүргэлтийг хөнгөвчилнө

Чөлөөт цаг2022/08/19

Халимаг үүлдрийн үхрээр малын чанарыг сайжруулах талаар санал солилц...

Шударга мэдээ2022/08/19

Санхүүгийн салбарын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувь 20.3 хувь...

Улстөр нийгэм2022/08/19

УИХ-ын дарга Г.Занданшатар Дэлхийн шатрын олимпиадын аварга Б.Мөнгөн...

Чөлөөт цаг2022/08/19

“JCI” байгууллагын ерөнхийлөгч Архенис Ангулог хүлээн ав...

Чөлөөт цаг2022/08/19

Нэгдүгээр ангийн сурагчдын цахим элсэлтийг өнөөдрөөс эхлэн баталгааж...

Чөлөөт цаг2022/08/19

Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал эд, эдлэл, идээ, ундаа олно

Санал болгох