Бидэнтэй нэгдэх

Үзэл бодол

Т.Амарзаяа: Дэлхийн таван холбоонд аваргалсан амжилтаа ахиулах болно

Огноо:

,

Хилийн 0208 дугаар тусгай салбар /Хилчин спорт хороо/-ын хүндийн өргөлт, хүчний бэлтгэлийн тамирчин, Монгол Улс болон ОХУ-ын олон улсын хэмжээний мастер, дэлхийн таван холбооны аварга, Ази тивийн хошой аварга, Монгол Улсын таван удаагийн аварга, ахлагч Т.Амарзаяа.

Ахлах дэслэгч Б.Алтанцэцэг

Хилийн 0208 дугаар тусгай салбар /Хилчин спорт хороо/-ын хүндийн өргөлт, хүчний бэлтгэлийн тамирчин, Монгол Улс болон ОХУ-ын олон улсын хэмжээний мастер, дэлхийн таван холбооны аварга, Ази тивийн хошой аварга, Монгол Улсын таван удаагийн аварга, ахлагч Т.Амарзаяа. Уг тамирчны амжилтын талаарх мэдээ манай сонин дээр олонтаа хэвлэгдсэн. Даруухан тэр хэдэн өгүүлбэрийн цаана уг тамирчны олон жилийн хөдөлмөр, хичээл зүтгэл байгааг харсан тул энэ удаад түүнтэй дэлгэрэнгүй ярилцаж, уншигчдад танилцуулахаар миний бие зорьсон юм. Тэрбээр “Од” фитнесс дээр бэлтгэл хийж байхад нь ийнхүү ярилцлаа. 

-Хүндийн өргөлтийн спортын талаар хүмүүс төдийлөн сайн мэддэггүй. Тиймээс ч топ спортуудын дайтай тухайн тамирчны амжилтыг хүлээн авахгүй байх шиг надад санагддаг?

-Хүн бүр энэ спортын дотор нь орж үзээгүй болохоор аргагүй байх. Шинэ тутам хөгжиж байгаа спорт. Европод хөгжлөөрөө дээгүүр байрт ордог. Харин Азид сүүлийн үед эрчимтэй хөгжиж байгаа. Ер нь хүн бүр хичээллэдэг, бүх тамирчид хүчний бэлтгэлээ хангадаг спорт гэж хэлж болно. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга энэ спортыг манай улсад хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хүн. Холбооны анхны ерөнхийлөгч. Манай улсад энэ спорт хөгжөөд 15 гаруй жил болж байна. Монголд хоёр холбоо үйл ажиллагаа явуулдаг. Би “Монголын пауэрлифтингийн хүчний холбоо”-нд харьяалагддаг. Олимпийн бус төрөл учраас улсаас өгөх мөнгөн дэмжлэг гэж байдаггүй. Тиймээс энэ спортыг сонгон хичээллэж байгаа тамирчин амжилт үзүүлж, улс эх орныхоо нэрийг өргөхийн зэрэгцээ амьдралаа авч явна гэдэг нь өөрөө хариуцлага байдаг. Өөрийгөө сорих, илүүтэй хөгжүүлэхийн тулд аль болох шагналтай тэмцээн уралдаанд оролцох шаардлагатай тулгардаг. Өндөр шагналтай тэмцээнийг мэргэжлийн холбоод зохион байгуулдаг учраас аль болох мэргэжлийн холбоонд орох шаардлага тулгардаг гэсэн үг. Гадаадын мэргэжлийн мундаг тамирчидтай өрсөлдөхийн тулд тэдний эдэлж хэрэглэж байгаатай эн зэрэгцэх ёстой. Дэлхий дээр бараг арваад мэргэжлийн холбоо үйл ажиллагаа явуулдаг. Дотроо мэргэжлийн, сонирхогчдын гэх мэтчилэн хуваагддаг. Бүгд өөрийн гэсэн дүрэмтэй. Хамгийн том нь пропорционал /PRO/ буюу мэргэжлийн төрөл гэж бий. Хамгийн том тэмцээн нь та бүхний мэдэхээр Мr. olуmpia. Энэ төрөлд монгол хүн орно гэдэг хэцүү. 

-Яагаад боломжгүй гэж? 

-Асар их мөнгө санхүүгийн асуудал яригдахаас гадна мөн шинжлэх ухаанчаар хандах шаадлага гарна. Ямар ч спорт дотроо бохир байдаг. Бүгд л тодорхой хэмжээгээр сэргээш хэрэглэж байгаа. Хамгийн гол нь энэ бүхэн спортын анагаах ухаанаар зөв зохицуулагдах ёстой. Сүүлийн үед зарим тамирчдын боловсрол мэдлэг дутмагаас сэргээшийн асуудал их хөндөгдөх болсон. Угтаа бол тамирчин хүн ямар төрлийн эм бэлдмэл хэрэглэх, зөвшөөрөгдсөн, эс зөвшөөрөгдсөнийг сайтар судлаж мэдсэн л байдаг. Нөгөө талаас нийгмийн шударга бус нөхцөл байдалтай ч холбоотой. Гэхдээ монгол хүний атаархуу чанар ч үүний цаана байгаа. 

-Сүүлийн үеийн залуус хүндийн өргөлтөөр их хичээллэдэг болжээ. Төмөр өргөдөггүй залуу ховор болсон нь юутай холбоотой вэ? 

-Заавал хүн бүр хүч чадалтай байх албагүй. Нийтийн биеийн тамир тал руу хөгжүүлэх нь зүйтэй гэж боддог. Тухайлбал, өөрийн байгууллага дээр авч ярия. Хилийн цэрэгт алба хаах нэг жилийн хугацаанд залуус өөрийн биеийг хөгжүүлэх бүрэн боломжтой. Дээр үед цэргийн алба хаасан залуусын эр бие чангараад ирдэг талаар их ярьдаг байсан. Одоо харин ямар байгааг хэлж мэдэхгүй байна. Энэ спортоор хэн ч хичээллэх бүрэн боломжтой. Танд 100-200 кг штанг диск, бандан тавиур байхад эхний ээлжинд хангалттай. Ингэснээр биеийнхээ гурван тулгуур булчин, бусад жижиг булчингуудыг хангалттай хөгжүүлчихнэ. Хилээр явахдаа анги, заставуудад сайхан тохижуулсан фитнесийн өрөө байхыг харсан. Алба хаасан хилийн 0166 дугаар ангидаа одоогоос хэдэн жилийн өмнө суулт шахалтын тоног төхөөрөмж өгч байлаа. Хүн ер нь байгаа боломжоо эхлээд ашиглах хэрэгтэй. 

-Энэ спортоор хичээллэсэн хүн бүрийн булчин шөрмөс адилхан хөгждөг үү. Хүн бүр амжилтад хүрэх боломжтой юу гэсэн үг л дээ? 

-Тухайн хүний удамшлын генд булчин нь хэр өсөж хөгжих хэмжээний эд эстэйгээс хамаардаг болохыг эрдэмтэд баталсан. Тиймээс булчингийн хөгжил султай хүн мянга үнэтэй уураг бодис хэрэглээд өндөр үр дүнд хүрэхгүй гэсэн үг. Энэ талын мэдээллийг олоод уншчих хэрэгтэй юм. Өөрийгөө эхлээд таньж мэдэх хэрэгтэй. Залуус аливаад би би гэсэн хандлагатай болчихсон юм шиг санагддаг. Би хамгийн мундаг гэж өнөөдрөөрөө харагдах гэж хичээдэг. Хүчээр их хэмжээний уураг хэрэглэн булчингаа хөгжүүлж байгаа нь харамсалтай санагддаг.  

-Харин та энэ спортод хэрхэн хөл тавьж, өөрийгөө яаж зориулж ирсэн талаар ярьж өгөөч?

-Энэ спортоор хичээллэсэн 10 гаруй жилийн хугацаанд дэлхийн таван холбоонд түрүүлсэн. Зөвхөн нэг биш олон төрөлд нь алтан медаль авсан. Монголд одоогоор таван холбооны алтан медаль авсан тамирчин байхгүй. Гэхдээ би тэр тавын таван алтан медалийг өөрийн болгохын тулд их хөлс хүч урсгаж, санхүүгээ зарцуулсан. Цаашид энэ амжилтаа ахиулах зорилт тавиад байгаа. Олон улсын тэмцээнд оролцоход Монгол Улс гэж төдийлөн мэддэггүй. Ийм олон жишээ надад тохиолдож байсан. Тиймээс ч би давхар эх орныхоо нэрийг танилцуулахын тулд бүх холбооны тэмцээнд оролцох хэрэгтэй юм байна гэж дотроо бодсон. Өөрийнхөө хоббигоор дамжуулан эх орныхоо нэрийг гаргана гэдэг сайхан. Би өөрийнхөө төлөө энэ спортыг сонгосон, хичээллэсэн. Надад л үлдэх зүйл. Аливаад би би гээд байх их дургүй. Зарим хүмүүс намайг өөрийгөө сурталчилах хэрэгтэй гэдэг. Харин би буянаараа болог гэж боддог юм. 

-Таныг хүндийн өргөлтийн тамирчин болоход юу нөлөөлсөн юм бэ? 

-Арван жилээ төгсөх жил цагдаагийн академи, батлан хамгаалах, хилийн цэрэгт орох боломж надад байсан. Гэтэл аав ээж хоёр дургүйцсэн. Ёстой нэмэргүй гээд тас дургүйцсэн шүү. Аав шигээ малын эмч ээж шигээ холбоо мэдээллийн чиглэлээр суралц гэхээр нь татгалзсан. Ингээд тэдний зөвлөснөөр дуртай дургүй МУБИС-ийн биеийн тамир, эрүүл мэндийн багшийн ангид элсэн орсон. Аав ээж хоёр биеийн тамирын багш болгоод сумд багшлуулна гэж бодож байсан гэсэн. Айлын бага учраас дэргэдээ байлгах гэсэн хэрэг. Гэтэл ах данзан яахав дээ 2008 онд улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд мөнгөн медаль, 2009, 2010 онд залуучуудын улсын аваргад түрүүлэн, 2010 онд Азийн аваргаас хүрэл медаль аван урамшиж хүндийн өргөлтийн спортыг хөөхөөр шийдсэн.  

-Яг хэдэн оноос тус спортоор хичээллэж эхлэв? 

-2008 оноос оюутан байхдаа хичээллэсэн. Оюутан байхдаа сахилгагүйтэж доод оныхныгоо жагсааж явлаа. Монголын мистер З.Мөнх-Эрдэнэ гэж хүний шавь болсон. С.Жаргалсайхан багш хамгийн анх намайг энэ спортод хөл тавиулсан ачтан. Ер нь би багадаа бүх төрлийн бөхийн спортоор оролдож өссөн. Сумын заан цолтой. 

-Хугацаат цэргийн албыг хилд хаасан юм билээ. Магадгүй хилчин тамирчин болох гараа цэргийн албанаас эхлэлтэй болов уу? 

-2010 онд Хилийн 0166 дугаар ангид хугацаат цэргийн албыг өөрийн хүсэлтээр хаасан. Тухайн үед ангийн захирагч, хурандаа Д.Мэндсайхан байсан юм. 

-“Хөгшин” цэрэг албанд татагджээ? 

-Тийн. 23 настай алба хаасан. Аав, “Манай гэр бүлээс ганцхан цэргийн алба хаагүй хүн нь чи байна. Цэргийн алба хаагаагүй хүнийг ямар эр хүн гэдэг юм. Хүнээс үг сонсож чадахгүй, шанаа авч чадахгүй” гэдэг байлаа. Манай аав гурван жилийн цэргийн албыг хаасан хүн.  

-Харин “Хилчин” спорт хороонд хэдэн онд орсон юм бэ? 

-2013 онд юм байна. Өөрөө орохыг хүссэн. Талийгаач Д.Дашжамц багш сайхан хүлээж авсан. 

-Спорт хорооны хүчний чиглэлийн анхны тамирчин нь биз дээ?

-Тийм. Спорт хороонд орсоор 2014 онд AWC холбооны дэлхийн цомын аваргад түрүүлсэн. Ер нь “Хилчин” спорт хороонд орсноор миний амжилтын үзүүлэлт өндөр гарсан. 2015 онд дэлхийн цомд ахиж түрүүлсэн, 2017 онд мэргэжлийн холбооны дэлхийн аваргад түрүүлж, WPC холбооны 34 дэх удаагийн дэлхийн аваргад түрүүлсэн гээд амжилт маань үргэлжилсэн. 

-Нийт 10 гаруй жил энэ спортоор хичээллэж байгаа юм байна. Халгах үе ер нь гарах уу?

-Байлгүй яахав. Одоо ч төмөр өргөнө гэхээр зүрхшээдэг, халгадаг болоод байгаа шүү. Угаас амаргүй спорт шүү дээ. 

-Бэлтгэлээ хэрхэн хийдэг вэ?

-Сүүлийн үед энэ “Од” фитнессийг амалж авчихаад байгаа. Жижигхэн, цэвэрхэн орчинтой. Танил ахын фитнес л дээ. Намайг ойлгож тусалдаг сайн аххүү бий.  Сэргэлтийн бэлтгэлийг ихэвчлэн энд хийдэг. Харин хүчний бэлтгэлээ “Хархорум”-д хийдэг. Бэлтгэл хийхдээ тоног төхөөрөмжийн байдлыг чухалчилдаг.  

-Өөрийн тааваар бэлтгэлээ хийх үү?

-Үгүй. Цаг хугацаатай. Долоо хоногт гурваас дөрвөн удаа бэлтгэл хийнэ. Нэг удаагийн бэлтгэл дээр нийлбэр нь хамгийн багадаа 30 тонныг өргөдөг. 

-ДХИС-ийн Хилийн албаны сургуулийн эчнээ ангийг төгссөн гэлүү? 

-Хилийн алба, эрхчзүйч мэргэжлээр гурван жилийн эчнээ ангийг суралцан энэ хавар төгслөө. Хугацаат цэргийн албыг нь хаасан. Нэгэнт хилчин нэрийг зүүж яваа тамирчны хувьд мэргэжлийн сургуульд нь сурья гэж бодсон. Хурандаа А.Ууганбилэг нэг удаа хилчин тамирчин ч гэлээ Монгол Улсын хилийн тодорхойлолтыг мэддэг байх ёстой шүү гэж хэлж байсан юм. Хурандаа Д.Мэндсайхан сурах хүсэлтийг минь дэмжиж тусалсан. Ер нь төдийгөөс өдий болтол тусалж дэмжсээр ирсэн олон сайхан хилчид бий. Хилийн 0208 дугаар тусгай салбар /Хилчин спорт хороо/-ын багш Н.Баттулга зааж зөвлөдөг. Хурандаа П.Наранбатад бас их баярлаж явдаг. 

-Хилийн албаны чиглэлээр суралцах ямар байв? 

-Гоё байсан. Сонирхолтой өнгөрсөн шүү. Хилийн амьдрал хэцүү, нэлээдгүй тэвчээр шаардах байх. Гэхдээ би боддог. Спортынхоо карьерийг дуусгаад хил рүү явна. Заставт ажиллаж үзнэ. Би яаж ч амьдарч, хэн ч болсон хил рүү заавал явна гэж боддог. Хил дээр амьдраад, ажиллаад үзье гэж өөрийн эрхгүй бодогдоод байдаг юм. Миний мөрөөдөл ч гэж болно. 

-Арван жилийн өмнө цэргийн алба хаасан дурсамжаас эргэн хамтдаа сөхвөл ямар вэ?

-Эр хүн болж төрснийх цэргийн алба хаах ёстой гэж боддог. Хаахдаа Хилийн цэрэгт хаана гэдэг мөн аз шүү. Монгол Улсын халдашгүй дархан байдлыг хамгаалж тэр онгон дагшин байгальд нэг жилийг өнгөрөөнө гэдэг хүний амьдралын гоё мөч. Хилийн 0166 дугаар ангитай миний сэтгэл салшгүй холбоотой. Тиймээс ч одоо болтол манай анги гэж ярьж явдаг. Тангарагийн баярынхаа бөхийн барилдаанд түрүүлж байлаа. 2009 онд “Монголын хүчтэн” тэмцээнд миний бие оролцож шилдэг есөн хүчтний нэг болсон юм. 21 настай, 80 хүрэхгүй жинтэй залуу 150 кг жинтэй чулуу шидэж байлаа. Энэ тэмцээнд оролцсоныхоо дараа алба хаасан учраас хүмүүс намайг таньдаг байсан. 

-Хилийн манаанд олон явсан уу? 

-Цөөн явсан. Отрядын төвийн цэрэг байлаа шүү дээ. Бядтай цэрэг гээд их олзолдог байсан. Аж ахуйн ажилд их дайчлагдана. Тэр жилийн урлагийн наадмаар мотоцикль үүрч транс аян дээр бүжиглэж байсан юм. Мотоцикль үүрч бүжиглэдэг цэрэг гэхээр зарим хүмүүс таньдаг. Ахлах түрүүч цолтой албанаас халагдсан. 

-Цэргийн албанаас өөрт тань хадгалагдаж үлдсэн үнэт чанар гэвэл?   

-Цэргийн албанаас ихийг сурдаг. Ядаж үг дааж сурдаг. Үг даана гэдэг том чанар шүү. Хүн юу гэж ч хэлж байсан хариу үйлдлээ бодож, үгээ цэгнэнэ гэдэг их тэвчээр. Цэргийн алба хүнийг төлөвшүүлдэг юм билээ. Би айлын бага хүүг хэлэх үү анх бол нялцгай л байсан. Ах нар, “Шар будаагаа идчихээд, шанаагаа авчихаад, шаландаа сууцгаа дүү нар” гэнэ. "Шал" гэхэд нь "толь" гээд л лаа, эсгийгээ бариад зүлгэж өгнө шүү дээ. Сайхан дурсамж олон бий.  

-Та ингэхэд аль нутгийн уугуул вэ?

-Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумынх. Гурван ахтай, айлын бага хүү. 

-Ямар ч спортод эрсдэл байдаг шүү дээ. Хичээллэх цаг хугацаа ч гэж байдаг?  

-Хүндийн өргөлт экстрем спорт. Нуруу нугасаа гэмтээх, дээрээсээ унагах аюултай. Тиймээс хүндийг өргөх гэж улайрахаас илүүтэйгээр биеийн эрүүл мэндэд анхаарах зорилгоор хичээллэх нь зүйтэй юм болов уу. Мэдээж үе мөчийг хөдөлгөх, хөдөлгөөний дутагдлаас ангижрах зорилготойгоор хичээллэж бололгүй яахав. Биеийн тамирын үүднээс хүчний гурван төрөл буюу хүний биеийн тулгуур гурван булчин болох нуруу, цээж, хөлний хүчийг харуулдаг спорт. 

-Одоо та хэдэн кг жинтэй вэ?

-100 кг. Хамгийн анхныхаа тэмцээнд 80 кг-д өрсөлдөж байлаа. 

-Энэ спортоор хичээллэхийн ноён оргил нь чухам юу юм бэ?

-Мэргэжлийн холбоонд орж, PRO тамирчин болох явдал. Монгол тамирчид хэвтээ шахалтын төрлөөр чамгүй сайн өрсөлддөг. Харин пауэрлифтингийн төрлөөр дэлхийд өрсөлдөхүйц байж чадахгүй байгаа. Яахав жижиг холбоодын аварга болж байгаа л даа. Монгол тамирчин 82,5 кг-ын жинд хамгийн дээд тал нь 280 орчим кг татах болов уу. Гэтэл дэлхийн шилдэг тамирчид 400 кг хүргэж татах жишээтэй. Монголын нэмэх 120, 130 кг-ын жинд ч энэ жинд хүргэж чадахгүй байна. 

-Энэ нь юутай холбоотой юм бэ. Тэд чадаж байхад монгол хүн яагаад гэсэн асуулт надад төрж байна? 

-Тийм болохын тулд өнөөх спортын анагаах ухааныг ашиглах болоод сайн дасгалжуулагчийн мэргэжлийн тусламж зөвлөгөө бидэнд хэрэгтэй. Өнөөх л асар их санхүүгийн асуудал ард нь бас яригдана.  

-Таны үзүүлсэн оргил амжилт гэвэл? 

-340 сууж, хэвтээгээс 200 кг шахаж, газраас 270 кг татсан байдаг. Мэргэжлийн ангилалд орохын тулд суулт, шахалт хоёроо 10-20 кг ахиулах шаардлагатай байгаа. Харин таталтын төрөл болоогүй. Таталтаар дор хаяж 320 кг татах хэрэгтэй. Ер нь 360 сууж, 210 шахаж, 320 татчих юм бол дэлхийн мэргэжлийн ангилалд орох юм даа. 

-Та энэ онд ямар тэмцээн уралдаанд хэрхэн оролцов?

-Энэ онд чамгүй амжилттай байлаа. Дөрвөн ч томоохон тэмцээнээс медаль авсан. Хамгийн сүүлд AWPC холбооны дэлхийн цомын аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцож алтан медаль хүртэн, бүх тамирчдын аварга буюу абсолют цомын эзэн болж, гурав дахь удаагаа дэлхийн цомын тэмцээний аваргаар тодорлоо.  

-Аливаа тэмцээн уралдаанд оролцохдоо санхүүгийн асуудлаа хэрхэн зохицуулж байна?   

-Хувиараа. Монгол Улс олимпийн төрлийн спортдоо бага зэргийн санхүү хаядаг. Бусад спорт бүгд хөөрхий бор зүрхээрээ явдаг. Гэхдээ энэ спортод дуртай, элэгтэй ах дүү, найз нарынхаа дэмжлэгээр өдийг хүртэл явж ирлээ. Би “Хилчин” спорт хорооны нэр дээр цалинждаг. Энэ нь надад маш их дэмжлэг болдог. Мэдээж ард минь амьдрал бий. Цалингаа амьдралдаа зарцуулна. Дан ганц цалин хаана ч хүрэлцдэггүй. Миний нэг сарын уургийн хэрэглээ багадаа 500 гаруй мянган төгрөг болно. Тэмцээнд явахад хамгийн багадаа хоёр саяас дээш төгрөгний зардал шаардлагатай болдог. ОХУ-д томоохон тэмцээн уралдаан их зохиогддог учраас оролцдог. Зардал мөнгө нь европтой харьцуулахад арай бага тусдаг. Намайг дандаа л Орост тэмцээнд оролцох юм гэж хэлэх хүн байдаг. 144 сая хүнтэй энэ их гүрэнд энэ спорт өндөр хөгжсөн. Топ тамирчид ч олон. Тэр мундаг дасгалжуулагчдаас суралцах зүйл их байдаг. “Хаяанаасаа холдож үзээгүй хүний ухаан босгоноосоо давдаггүй” гэдэг. Яг үнэндээ монгол тамирчдын үзүүлэлт надад сонин биш. Тэр “том амьтад”-ын бэлтгэл сургуулилтыг харж туршлага судална гэдэг надад аз завшаан. Цаашид Орост бэлтгэл сургуулилтаа базаах сонирхол бий. Тэгж байж миний амжилт сайжрах юм болов уу. 

-Таны хэлсэнчлэн дан ганц энэ спортод бүхнээ зориулах бус амьдрал үргэлжилж байгаа шүү дээ. Тиймээс таны цаашдын төлөвлөгөө юу байна. Нууц биш бол шүү дээ?

-Магистрт сурах бодол бий. Аливаа спортын ард шинжлэх ухаан бий. Тэр шинжлэх ухааны хүчээр хүн гэдэг ямар хурдтай, тэсвэртэй болохоо харуулж чаддаг. Тиймээс ч суралцах нь чухал гэж бодож байгаа. Гадаад хэл дээр сайн унших судлах шаардлага тулгарч байна. Дан ганц төмөр гэсээр бусад зүйлээ хоцроож болохгүй. Мэдээж мэргэжлийн төрөлд оролцох гэж зүтгэнэ. Хүний амьдрал таашгүй шүү дээ. 

-Та ингэхэд хэдэн онд дэд ахлагч болсон юм бэ? 

-2013 онд дэд ахлагч цол авсан. Би Хилийн цэрэгтээ баярлаж явдаг. Гадны тэмцээн уралдаанд оролцохдоо цолоо хэлэхэд жаахан тийм байдаг. Олон улсын чанартай тэмцээнд бид эх ороо сурталчилдаг шүү дээ. 2018 онд хилчдийн дунд зохион байгуулагддаг тэмцээнд оролцсон юм. Тэгсэн надтай хамт явсан манай нэг хурандаа дэлхийн аварга хүнийг ахлагч гэх эвгүй юм гээд ахмад гээд бичүүлчихсэн байсан. Энэ тэмцээнд би амжилттай оролцож аваргалсан. Сүүлд сайт дээр нь ахмад цолтой гээд биччихсэн байсан. Тэгж нэг цол нэмж байсан түүхтэй /Инээв.сур/ Гэхдээ цол гэхээс илүү би албандаа мэргэжилдээ эзэн байх ёстой гэж боддог. Дэмжиж туслах, ойлгох хамт олонтой байна гэдэг сайхан. Аль болох чадах зүйлээрээ амжилт үзүүлэхийн төлөө зорьдог. 

-Ирэх 2020 онд ямар тэмцээн уралдаанд оролцох төлөвлөгөөтэй байгаа вэ?

-Сүүлийн жилүүдэд урд хөршид энэ спорт хөгжих хандлагатай байна. Он гарангуут бүх Хятадын аваргад оролцох урилга ирсэн. Амжилттай оролцчих юмсан гэж  зорьж байна.

-Та энэ спортоор хичээллэснээр өөрт тань үлдсэн мөн чанар юу байна вэ? 

-Төлөвшил, хүмүүжил. Үе үеийн тамирчдаа хүндлэх суурин дээр би өөрөө эргээд хүндлэгдэх нөхцөл бүрдэнэ. Сүүлийн үед энэ спортоор хичээллэж байгаа тамирчид энэ спортынхоо мөн чанар, утга учрыг сайн мэдэхгүй байх шиг. Энэ төмрийг өргөснөөр юунд хүрэхээ бодох хэрэгтэй. Хүндлэлийн мөрөөр амжилт ирдэг. Би анх хичээллэдэг байхдаа ах нарын бүх дискийг угсарч өгдөг байлаа. Тэглээ гээд би муудаагүй. Аливаа тэмцээн уралдааны тайзыг засна, дискнүүдийг нь зөөнө. Харин одоо залуусыг тэг гэвэл зугатаах хандлагатай байдаг юм. Хүн аливаа төрөлд амжилт гаргахад ойлгодог дэмждэг ар тал байна гэдэг их чухал. “Хилчин” спорт хорооны үе үеийн удирдлага, хамт олонд энэ дашрамд баярлалаа гэж хэлье. Надад бодож явдаг нэг зүйл бий. Хүн чаддаг зүйлээрээ хувь нэмрээ улс эх орондоо оруулах ёстой. Тиймээс ч хилийн ангиудаар энэ спортыг таниулах, бие бялдраа хөгжүүлэх онолын мэдлэг олгох, зөв хооллолтын чиглэлээр зааварлах юмсан гэж боддог. Монгол Улсын боомт дээр үүрэг гүйцэтгэж байгаа залуус биеийн хөгжил сайхан байх ёстой гэж боддог. Ер нь залуу хүн сайхан бие хаатай байх хэрэгтэй.  

-Та өөр ямар чиглэлийн спортоор хичээллэдэг вэ?

-Багадаа барилдаж байсан учраас зун болохоор үндэсний бөхөөр барилдмаар санагддаг. Үндэсний бөхөө хүндэлдэг, дээдэлдэг. Яах вэ наадамд гурван даваатай, найранд гурван дуутай л эр хүн. Монгол эр хүн бүрийн эрхэм чанар энэ байх. Болоогүй ээ, ганц нэг гарын шавьтай. Хүчний бэлтгэлийг хэтэрхий их хийхээр хүний үе мөч хатуурдаг. Тиймээс суллах дасгал хийхэд чөлөөт цагаа ихэнхдээ зориулдаг. 

-Тантай ярилцаж байхад шулуун шударга чанар их цухалзах юм. Магадгүй энэ спорттой холбоотой байж болох? 

-Би шударгаар хэлье гэвэл хэлчихнэ, асуудалгүй яричихна. Хүнтэй анх яаж харилцсан тэр л зангаараа байдаг. Бусдад чадах зүйлээрээ туслахыг эрмэлздэг. Ер нь хүн олонтой харьцаж байх хэрэгтэй юм билээ. Унших судлах хэрэгтэй юм байна. Хугацаат цэргийн алба хаахын хамгийн гол давуу тал нь олонтой харьцаж сурч байгаад оршино. Олон янзын хүнтэй харилцаж сурах нь нийгмийн дунд төлөвшиж байгаа хэрэг.   

-2019-2020 оны зааг дээр амжилттай яваа хилчин тамирчныг уншигчдад танилцуулсандаа миний бие баяртай байна. Ингээд танд  уншигчидтай мэндчилэх боломжийг нээлттэй үлдээе? 

-Монгол Улсын оршин тогтнохын хамгийн том үндэс нь хил. Хил байж тухайн улс оршин тогтноно. Оросын хилээр гарахдаа авсан цом, медаль энэ тэрээ үзүүлэхэд хүндэтгээд гаргадаг. Алтанбулагийн чиглэлийн Оросын хилчид бүр танидаг болсон. Мундаг шүү гээд баяр хүргэдэг. Тэгэхээр нь би хилчин гэдгээ тэдэнд хэлдэг. Хаана ч явсан Хилийн цэргээрээ овоглож дуудуулах сайхан. Монголынхоо нэрийг дэлхийн тавцанд спортынхон сайн цуурайтуулж байгаа. Миний бие өөрийн чадах, хүрэх хэмжээнд хүртлээ цаашид зорих болно. Харин спорт одоо боллоо гэсэн цагтаа Хилийн цэргийн албан хаагчийн үүргээ биелүүлнэ. Үндсэн зорилт болох хил хамгаалалтад хувь нэмрээ оруулна гэж боддог. Хилчдээс ихийг суралцах нь дамжиггүй. Үндсэн нэгж нь застав учраас хилийн заставт ажиллаж үзнэ дээ. 2020 он олимпийн жил. Хилчин тамирчдаас олимпийн аварга төрөх болтугай. Олимпийн аваргатай, улсын баяр наадмын түрүү бөхтэй, дэлхийн аваргатай гээд хилчин тамирчид амжилт дүүрэн байх болтугай. Мөн 2020 онд бид улс төрийн сонголтоо хийнэ. Төр түвшин, түмэн олон амгалан, монгол төр үүрд мандан бадарч байг. Монголын ард түмэн эрүүл энх байхын ерөөл өргөе. Дархан хил минь түвшин амгалан, хилийн зөрчилгүй байх болтугай. Монголын мянган мянган хилчид албандаа үнэнч, үүргээ нэр төртэй биелүүлэх болтугай гэж хүсэх байна.

Дэлгэрэнгүй унших

Сэтгэгдэл

Үзэл бодол

Б.Энхбаатар: 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа 32 төлбөр авах цэгийг бүрэн цахимжуулна

Огноо:

,

Зам, тээврийн хөгжлийн төв ТӨҮГ-ын Төлбөр авах үйл ажиллгааны хэлтсийн дарга Б.Энхбаатартай ярилцлаа.

-Улсын хэмжээнд төлбөр авах цэг /ТАЦ/ -үүдийг үе шаттай цахимжуулах ажил явагдаж байгаа. Хот тойрсон ТАЦ-үүд галын хайчнаас бүрэн салсан уу?

-Зам, тээврийн хөгжлийн сайдаас өгсөн үүрэг, чиглэл, салбар яамны хэрэгжүүлж буй бодлогын дагуу эхний ээлжинд Улаанбаатар хотыг тойрсон товчоодыг бүрэн цахимжуулж дууссан. Ингэснээр иргэд орон нутгийн замд товчоод дээр саатахгүй зорчих боломжтой болж, хүнд суртал чирэгдэл бүрэн арилсан.

Товчоод бэлнээр төлбөр хурааж байх үед нэг тээврийн хэрэгсэл 17.4 секунт зарцуулдаг байсан бол одоо 1-2 секунтэд саадгүй нэвтэрч байна.

Үүнийг эрчимжүүлж 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа нийт 32 төлбөр авах цэгийг бүрэн цахимжуулж дуусна.  

Одоогоор хот тойрсон зургаан төлбөр авах цэг бүрэн цахимжсан. Үлдсэн 26 төлбөр авах цэгийг 2024 онд бүрэн цахимжуулахаар ажиллаж байна.

Ердийн үед Улаанбаатараас орон нутгийн орох гарах хөдөлгөөнд 18-20 мянган тээврийн хэрэгсэл өдөр тутамд оролцдог бол баяр ёслолын үеэр энэ тоо 5 дахин нэмэгдэж, 100 мянгад хүрдэг байсан.

Тэгвэл өнөөдөр төлбөр авах цэгүүд цахимжиж жолооч нар удаан хугацаанд сааталгүй нэвтэрдэг болсон. Энэ нь хэт ачаалалтай, иргэдийн бухимдлыг төрүүлдэг байсан асуудлыг бүрэн шийдсэн.

-Авто зам ашигласны төлбөрт хураадаг 1000 төгрөгийн хураамж нь зам арчлалтын нийт төсөвд хүрдэг үү?

-Зам, тээврийн хөгжлийн төв ТӨҮГ нь олон улс, улсын чанартай авто замын өдөр тутмын бэлэн байдал, завсар арчлалтыг хариуцан ажилладаг. Зам ашигласны төлбөрт хураадаг 1000 төгрөг нь авто замын их, урсгал, ээлжит засварт бүрэн хүрэлцдэггүй.

Шинээр зам барих, баригдсан замын арчилгаа нь тусдаа асуудал. Улсын хэмжээнд хуримтлуулсан товчоодын төлбөрөөр 10 км зам ч барьж хүрэхгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Мөн энэхүү мөнгө нь замын засвар арчилгааныхаа дөнгөж 20 хувьд л хүрдэг. Үлдсэн 80 хувь нь улсын төсвөөс санхүүжүүлдэг. 

-Улаанбаатар хотыг тойрсон тухайн ТАЦ байршиж байгаа дүүрэг хороонд амьдардаг бол орох гарах бүрд төлбөр төлөх үү?

-Зам, тээврийн хөгжлийн сайдын 226-р тушаалын дагуу цагаан жагсаалтад бүртгэх хөтлөх түр журам 2023 онд шинэчлэгдсэн. Энэ нь нийслэл хотыг тойрсон, тухайн төлбөр авах цэг байршиж байгаа дүүрэг, баг, хороонд амьдарч буй хүмүүс цагаан жагсаалтад хамрагдаад үнэгүй зорчих эрхтэй болж байгаа. 

Үүнд хамрагдахын тулд E-Mongolia цахим системээр нэвтэрч цагаан жагсаалтад бүртгүүлж, зам ашигласны төлбөрөөс чөлөөлөгдөх боломжтой.

-Өдөрт нэг удаа 1000 төгрөг хураан авдаг байсан бол одоо орох гарах болгонд аваад байна. Яагаад?

-Тухайн өдөр нэг л хураамж авна гэсэн дүрэм, журам анхнаасаа байгаагүй. Зам ашигласны төлбөрийг өдрөөр биш ашигласан замаар тооцож авч байгаа. Хот хоорондын замыг иргэд ашигласан л бол явах бүртээ төлбөр төлнө.

Олон улсын жишгээр 100км тутамд авто зам ашигласны хураамжийг тодорхой тарифаар хураадаг. Харин манай улсад 350 км тутамд нэг хураадаг. Мөн төлбөрийн хэмжээ 50 дахин бага байдаг.

-Зам ашигласны төлбөрөө иргэд цахимаар хэрхэн төлөх вэ? 

-Цахим төлбөрийг иргэдэд хүртээмжтэй байлгах үүднээс ezam.mn, emongolia, social pay, e-barimt, monpay gerege,toki, autobox болон банкны бусад аппликейшнээр төлөх боломжтой болгосон.

-Цахим төлбөр төлөхөд НӨАТ өгдөг үү?

-Татварын тухай хуулийн дагуу төрөөс үзүүлж байгаа ажил үйлчилгээнд НӨАТ төлдөггүй. Тиймээс төлбөр төлсөн баримт олгох ч НӨАТ-ын баримт очихгүй. 

-Улсын хэмжээнд байгаа бүх ТАЦ-үүд цахимжуулснаар авто замын салбарт ямар өөрчлөлт гарах вэ?

-ТАЦ-аар нэвтэрч буй тээврийн хэрэгслийн хурд нэмэгдэж, иргэд зорчигчид саад чирэгдэлгүй үйлчлэх нөхцөл бүрдэнэ. Мөн авто замын санг бүрдүүлж буй авто замын байгууламж ашигласны төлбөрийн орлого 30.8 хувиар өснө. ТАЦ-үүд цахим болох дунд хугацаанд 30 орчим хувийн ажлын байрыг хэмнэнэ. Манай улсын дотоодын болон олон улсын тээвэр ложистикийн хөгжилд дэмжлэг болж,  авто замын дэд бүтэц, хөдөлгөөн, тээврийн хэрэгсэл, байр зүйн мэдээлэл агуулсан мэдээллийн нэгдсэн сан бий болж бусад системүүдийн хөгжилд хувь нэмэр оруулна гэж үзэж байна.

Эх сурвалж: ЗТХЯ

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Р.Булгамаа: Үр хүүхдээ үл хайхарч байгаа эцэг, эхчүүдэд хариуцлагын асуудал яригдах ёстой

Огноо:

,

Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Зөвлөлийн гишүүн, хуульч, өмгөөлөгч Р.Булгамаатай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

Хүүхдийн эсрэг гэмт хэргийн ялын бодлогыг чангаруулснаар асуудал шийдэгдсэнгүй

-Хүүхэд хамгааллын тухай хуулийг шинэчилсэн найруулгаар нь батлаад удаагүй байна. Та бол олон жилийн өмнөөс хүүхэд хамгааллын асуудлаар нийгэмд өөрийн дуу хоолойгоо хүргэж ирсэн хүн. Бас хүчирхийлэлд өртсөн олон хүүхдэд өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлж байсан. Тиймээс Хүүхэд хамгааллын тухай хуулийн төслийг боловсруулахад нэлээд идэвхтэй оролцсон гэж сонссон?

-Миний хувьд Хүүхэд хамгааллын хуулийн ажлын хэсэгт орж ажилласан. Хүүхдийн эрхийн чиглэлээр, хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа олон асуудалд анхаарч ажиллаж ирсэн мэргэжлийн хүний хувьд намайг урьж оролцуулсан гэж харж байгаа. Хуулийн төсөлд юуг илүү онцлон тусгах шаардлагатай вэ гэдэг дээр нэлээд санал санаачилга гаргаж оролцсон. Жишээлбэл, гэмт хэргийн хохирогч холбогдогч хүүхдийн эрхийн хамгаалал, хүүхдийн үе тэнгийн дээрэлхэлтийн асуудлыг хуульд зайлшгүй тусгаж өгөх шаардлагатай гэдгийг өргөн хүрээнд хөндсөн. Мөн  хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явц дахь хүүхдийн эрх хамгааллын асуудал гэх мэт. Мөрдөн шалгах ажиллагааны үед хүүхэд мэдүүлэг өгөхөөс эхлээд томчуудын нөлөөлөл их гарч ирдэг. Тэр тохиолдолд хүүхдийн эрх хамгаалын асуудалд төр яаж оролцох ёстой вэ гэдэг тусгай зохицуулалтууд хэрэгтэй болдог. Амьдрал дээр яадаг вэ гэхээр, би төрүүлсэн хүүхдээ мэднэ, чи ингэж хэл гээд буруу ташаа үгийг зааж зааварлаж, хүүхдээ зовоогоод яваа ээж, аав ч байдаг. Тэр бүү хэл мэдүүлгээс нь хүртэл буцаалгаж, ар гэрийхэн хийгээд гэмт этгээдийн зүгээс элдэв дарамтанд орох ч  асуудал  тохиолддог. Энэ тохиолдолд хүүхдэд эрхийн хамгааллын асуудлыг яах вэ гээд олон асуудлыг хуульчилж өгсөн. Нэмж хэлэхэд, гамшиг ослын үед хүүхэд хамгааллын асуудлыг яаж зохицуулах вэ гэсэн шинэлэг зүйлүүд хуульд орсон. Хуучин хуулиас харьцангуй дэвшилттэй болсон зүйл нь юу вэ гэвэл, үе тэнгийн дээрэлхэлтийг хүүхдүүдийн хоорондын харилцаа хандлагын асуудал гэж хардаг байсныг өөрчилж, үе тэнгийн дээрэлхэлтийн эсрэг ямар арга хэмжээ авч болох вэ гэдэг үе шат, зохицуулалтыг хуульчилж өгсөн. Хөндөж, дэвшүүлсэн дээрх саналууд хуульд зохих хэмжээгээр тусгалаа олж орсон. Харин эцэг, эхийн үр хүүхдээ үл хайхардаг, хайхрамжгүй байдлын хор хөнөөлөөс бага насны хүүхэд осол гэмтэлд орж, эсвэл ямар нэгэн байдлаар гэмт хэргийн хохирогч, холбогдогч болсон бол хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа энэ үйл баримт дээр эцэг, эхэд хүлээлгэх хариуцлагын асуудлыг хуульчлах ёстой гэсэн санал маань миний санаанд хүртэл тусгагдаагүй. Гэхдээ дараагийн удаа илүү дэлгэрэнгүй тодорхой боломж ирэх байх гэдэгт найдаж байна. Хөндөж буй эдгээр асуудал хуульд зохих хэмжээгээр тусгалаа олж орсон.

-Хууль батлагдан гарах нэг хэрэг. Уг хуулийг сурталчлан таниулах, амьдралд хэрэгжүүлэх тал дээр хэр анхаарч байгаа бол оо?

-Хууль батлагдан гараад олон нийтэд сурталчлан таниулах ажил үе шаттай явж байгаа хэдий ч эцэг, эхчүүдэд хуулийн өөрчлөлт, шинэчлэлийг хүргэх асуудал орхигдож байна. Нөгөө талаар эцэг, эхчүүд дунд “Би өөрийнхөө хүүхдийг өөрөө мэдэж байна” гэх хандлага нийтлэг ажиглагддаг. Энэ бол зан заншлын хэм хэмжээтэй холбоотой, уламжлалт чиг хандлага л даа. Хуульд ямар өөрчлөлт оров  гэдгийг нийгэмд ойлгуулах нь маш чухал. Төрийн алба хаагчид, хүүхэд хамгааллын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудын мэргэжилтнүүдээс гадна нийгмээрээ, нийтээрээ хүүхдийн асуудлыг хөндөж ярьдаг. Түүн шигээ хүүхдийнхээ өмнө томчууд ямар үүрэг хүлээж, хариуцлага үүрч байгаа юм бэ гэдгийг нийтээрээ мэдэж байх нь тулгамдсан асуудал. Шинээр батлагдсан хуулийг ойлгож, мэдэж, хэрэглээ болгож байж хүүхдийн эрх зөрчигдөхгүй байх нөхцөл, орчныг бүрдүүлнэ.
Гэтэл өнөөдөр хүүхэд хамгааллын орчин хангалтгүй байна. Хүүхдийн эрх зөрчигдөхгүй байхад нийтээрээ анхаарах шаардлагатай болжээ. Улсын Ерөнхий прокуророос өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 25-нд гаргасан мэдээллээс харахад 2024 оны нэгдүгээр улиралд улсын хэмжээнд хүүхдэд хохирол учруулсан 1582 хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагаанд прокурорын байгууллага хяналт тавьсан байна. Оны эхний улиралд 1582 хэрэг гарсан гэхээр нэг сард 500 гаруй хүүхэд ямар нэг хэлбэрээр гэмт хэргийн хохирогч болж байна. Анхаарал татсан асуудал олон байна. Хүний эрүүл мэндийн халдашгүй дархан байдлын эсрэг, өмчлөх эрхийн эсрэг, бэлгийн халдашгүй байдлын эсрэг гэмт хэрэг урд онуудаас өндөр өсөлттэй нэмэгджээ. Гэмт хэргийн зүйлчлэлээр авч үзэхэд 368 хүүхэд хулгайлах гэмт хэргийн, 300-гаад хүүхэд эрүүл мэндэд хөнгөн хохирол санаатай учруулах гэмт хэргийн, 360 гаруй хүүхэд хүчиндэх гэмт хэргийн хохирогч болжээ. Мөн 100 гаруй хүүхэд залилах гэмт хэргийн хохирогч болж. Хүчиндэх гэмт хэрэгт жилд дунджаар 350 орчим хүүхэд хохирогч болдог бол энэ оны нэгдүгээр улиралд л 360 хүүхэд энэ төрлийн гэмт хэргийн хохирогч болоод байна гэдэг анхаарал татсан асуудал.

-Уг нь хүчиндэх гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд оногдуулах ялын бодлогыг чангатгасан биз дээ?

-Тийм. 2023 оны 12-р сард Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж бага насны хүүхэд хүчиндсэн тохиолдолд оногдуулах ялыг 20 биш 25 болгож нэмсэн. Мэргэжлийн хүний хувьд тухайн үед хорих ялыг нэмснээр асуудлыг шийдэх гарц биш ээ гэж байр сууриа илэрхийлж байсан. Үнэхээр тийм гэдгийг дээр өгүүлсэн статистик харуулж байна. Хуулиа чангаруулснаар бүх асуудал шийдэгддэггүй юм байна. Хууль амьд байх ёстой атал амьдралд буухгүй байна. Амьдрал мэдэхгүй хүмүүс хууль баталбал ингэдэг.

Хорих ялын хугацааг нэмснээр гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлнэ, гэмт хэрэг үйлдэж болзошгүй этгээдүүдэд ямар нэг хэмжээгээр айдас болгоомжлол төрнө, ийм төрлийн гэмт хэрэг үйлдвэл бүх насаараа, 25 жил хоригдоно гэсэн ойлголт гэмт хэрэгтэнд төрөх байх гэж хууль тогтоогчид тооцсон. Гэтэл харамсалтай нь тийм зүйл байхгүй байна. Нэг жилд үйлдэгддэг гэмт хэргийн тоо ганц улирлын статистик дээр гараад ирлээ. Энэ нь хамгийн их анхаарал татаж байна. Тиймээс энэ асуудалд ялын өөр бодлого хэрэгтэй. Нөгөөтэйгүүр хүчиндэх гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, гэмт хэрэг үйлдээд байгаа этгээдүүдийн пэдофил шинж тэмдэг буюу бага насны хүүхдийг сонирхдог хүмүүсийн тоо нэмэгдээд байна уу, эсвэл сэтгэцийн эмгэг өөрчлөлттэй этгээдүүд ийм гэмт хэрэг үйлдээд байгаа юм уу. Физиологийн хэрэгцээгээ хангах үүднээс, өөрийгөө хамгаалах чадваргүй байдлыг нь далимдуулж хүүхдэд халдаад байгаа юм уу гэх мэт олон шалтгаан нөхцөлийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судлан тогтоож байж хариуцлагын санкцыг нэмэгдүүлэх эсэх асуудлыг хөндөх ёстой. Манай улс шиг нэг жилд ийм олон хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болж байгаа улс орон алга. Энэ нь ялын бодлого бодит байдал дээр нэг л нийцэхгүй байгаагийн тод жишээ гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Мэргэжлийн хүмүүсийн байр суурь, дуу хоолойг сонсох хэрэгтэй. Хүүхдийн эрхийн эсрэг гэмт хэрэг өсөөд байгаа асуудал дээр криминологи судалгаа, дүгнэлт хийх зайлшгүй шаардлагатайг харуулж байна.

Хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн 639 хүнд эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татаж, 250 хэргийг яллах дүгнэлт үйлдэж шүүхэд шилжүүллээ гэж прокурорын байгууллагаас мэдээлсэн. Хүүхэд гэдэг эрх зүйн бүрэн чадамжгүй, биеэ хамгаалах чадваргүй, тодорхой үүрэг, хариуцлага хүлээгээгүй, хариуцлага хүлээх хуулийн насанд хүрээгүй бодьгал. Гэтэл хүүхдийг гэмт хэргийн обьект болгож, хохироож байна гэдэг томчууд бид хүүхдээ хамгаалах үүргээ биелүүлэхгүй байгаагийн тод жишээ. Хаана, ямар орчинд хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болоод байна гэхээр дийлэнхидээ гэр бүлийн орчинд. Төр хууль, тогтоомжоо боловсронгуй болгоод, хүүхэд хамгааллын байруудыг барьж байгуулаад л байна. Сая Хүүхэд хамгааллын тухай хуулиар 700 гаруй нийгмийн ажилтан, сэтгэл зүйчийн орон тоог баталлаа. Сум, хороо болгонд хүүхэд, гэр бүлийн асуудал хариуцсан мэргэжилтэнтэй боллоо.  Төр ингэж хүүхдийн төлөө анхаарч байхад гэр бүл дотроо хүүхдийг хохироогоод байгаа энэ үйл баримт бол үнэхээр ноцтой. Төрийн бодлого гэр бүлд очих ёстой. Энэ тал дээр анхаарах цаг болсныг харуулж байна. Хүүхдийнхээ өмнө үүрэг хүлээсэн субьектууд буюу эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч нарт хүлээлгэх хариуцлагын асуудлыг өөр түвшинд хөндөх хэрэгтэй болж байна.

Энэ он гарсаар бэлгийн эрх чөлөө халдашгүй байдлын эсрэг гэмт хэргийн хохирогч болсон 6-15 насны хорь гаруй охидын шүүх хурлуудад ороод байна.  Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдүүдэд шүүхээс дунджаар 15-18 жилийн хорих ял оногдуулсан. Үүний цаана хүүхэд гэмт хэрэгт өртөхөд ойрхон байсан хүүхдийг  асран халамжилж, харгалзан дэмжиж, хараа хяналт тавих ёстой субьектууд ямар ч хуулийн хариуцага хүлээхгүй мултарч байна. Үр хүүхдээ хайхардаггүй байдал газар авчээ. Тэгснээ гэнэт л миний хүүхдийг хохироосон байна гээд хашгичаад гүйдэг болохоос биш яагаад миний хүүхэд  ийм ноцтой гэмт хэргийн хохирогч болчихов оо, хараа хяналт сул байв уу гэдэгт огт анхаарал хандуулдаггүй. Хүүхдээ хайрлаж хамгаалах, өсгөж хүмүүжүүлэх, хараа хяналт тавих үүргийнхээ хаана нь алдаа гаргав гэж ухамсартайгаар бодож, цэгнэхийг ч хүсэхгүй байна. Тухайлбал: өвөөтэй нь даалуу, шатар тоглодог өвгөд ач охиныг нь ээлж дараалан охиныг нь хүчиндсэн гэмт хэрэг гарлаа. Мэдээж өндөр настай хоёр хүн хаалттай дэглэмд хорих ял эдлэх хуулийн хариуцлага хүлээгээд явцгаасан. Харин тэр өнчин охиныг өвөө нь асран  хамгаална гээд өөр дээрээ авсан атлаа гэмт хэргийн хохирогч болгоод насан туршийн эдгэшгүй шархтай үлдээлээ. Тэр хүүхэд одоогоор очих тодорхой газаргүй, маш хүнд нөхцөлд байна. Гэмт хэрэгт холбогдож хариуцлага хүлээсэн Өвгөчүүдийн үр  хүүхэд, ач зээ нар хүртэл өвөөгөө өмөөрч хохирогч охиныг элдвээр дарамталж, тэр бүү хэл гудамжаар явахад нь чулуугаар шидэж биед нь халдахыг завдсан тохиолдол хэд хэдэн удаа гарсан байдаг.

Тиймээс хохирогч охин өссөн өвөөийндөө амьдрах боломжгүй болж, хамаатны айлаар хоног төөрүүлэн амьдарч байна. Энэ жишээнээс хүүхэд хамгааллын бодлого хүрэх ёстой газраа хүрэхгүй байна. БЗД-ийн Гэр бүл хүүхэд хөгжил хамгааллын хэлтэст хандаж энэ хүүхдийн МСҮТ-д оруулчихлаа. Дотуур байр болон сургалтын төлбөрт нь нэмэр тус болооч гэж 2 удаа амаар болон бичгээр хүсэлт гаргасан. Харамсалтай нь төсөвт ийм үйлчилгээнд зориулсан мөнгө суугаагүй тул хожим нь аудитаас торгууль тавигддаг гээд халгаагаагүй шүү. Эцэст нь аргаа бараад нөгөө охиныхоо сургалтын төлбөрийг өнгөрсөн 4 сард өөрөөсөө төлж өгсөн дөө. Үнэгүй өмгөөлнө, араас нь сургууль соёл бараадуулах гэж хөтөлж гүйсээр эцэст төлбөрийн хүртэл төлөөд л байж байна. Ёстой нөгөө Жавхлангийн дуунд гардаг шиг тавилан юм даа. Яг үнэндээ 11хэн наснаасаа эхлэн тийм аймшиг дунд байсан охин хүүхдийг хайрлахгүй, араатнуудаас холдуулж хамгаалахгүй байхын аргагүй шүү дээ. Хүүхэд гэмт хэрэгт өртлөө төр хамгаалалтандаа авч сэтгэл зүйн, эрүүл мэндийн, хууль зүйн иж бүрэн туслалцаа үзүүлдэг шуурхай тогтолцоог нэвтрүүлэх хэрэгтэй ээ. Энэ мэт онц ноцтой асуудалд төрийн хүүхэд хамгааллын хүндээ ойртож хүрсэн бодлого хэрэгтэй. Төрөөс хүүхэд хамгаалын чиглэлээр төсөвлөсөн 14 тэрбум төгрөг хүндээ хүрэхгүй байна шүү дээ. Эцэг, эхийн хариуцлагыг ярихгүйгээр зөвхөн төр хамгаалах ёстой, төрийн хамгаалалтад байх ёстой гэж өрөөсгөлөөр хардаг хандлага эцэг, эхийн хариуцлагыг сулруулж байна. Хүүхдийн эрх хамгаалын чиглэлийн ажилд төрийн болон төрийн бус байгууллагуудын уялдаа холбоог хангах, дэмжих  хэрэгтэй байна.

-Хүүхдээ үл хайхрах нь гэмт хэрэгт өртөх нөхцөлийг бүрдүүлж байна гэдгийг эцэг, эх, асран хамгаалагчдад ойлгуулах, тэдэнд үүрэг, хариуцлагыг нь ухамсарлуулах ёстой юм байна даа?

-Энэ талын асуудал үнэнхүү учир дутагдалтай байна аа. Тийм айхтар гэмт хэргийн хохирогч болгочоод зөрчлийн хуулиар ч хариуцлага хөндөгдөхгүй орхино гэдэг дэндүү шудрага бус. Үүний цаана үр хүүхдээ зүгээр л орхиод явчихдаг этгээдүүдийн асудал зүгээр л ямар ч хариуцлагын асуудал хөндөгдөхгүй орхигдож байна. Арай нэг хуулиа гадарладаг нь араас ч гүйсээр хүүхэддээ тэтгэмж тогтоолгосон шүүхийн шийдвэртэй үлдэж байх жишээний. Ухамсартай хандаж хүүхдийн тэтгэлэгээ хугацаанд нь төлдөг эцэг, эх ердөө 40 гаруй хувьтай  байдаг. Сүүлийн 5 жилийн судалгаанаас харахад жилд дунджаар 1146-1774 хүүхдэд хүүхдийн тэтгэлэг тогтоолгосон байдаг. Мөн 350-450 хүүхдэд эцэг тогтоолгосон шүүхийн шийдвэр гарч байна. Хүүхдийн эрх хамгааллын асуудлын хүрээнд мэргэжлийн хуульч өмгөөлөгчийн тусламж дэмжлэг маш хэрэгтэй байдаг. Иймээс одоогоос 3 жилийн өмнө хүүхдийн эрхийн хуульчдын сүлжээ байгуулаад ажиллаж байна.

Хүүхдийн төлөө ажилладаг хүмүүс мөнгө бус сэтгэл түшиж ажилладагаараа онцлог. Хүүхдийн эрх хамгааллын хууль шинэчлэгдэн батлагдсантай холбогдуулан хуульчдад зориулсан сургалт, хэлэлцүүлгийг Гэр бүл, хүүхэд хөгжил, хамгаалын газартай хамтран энэ сарын дундуур зохион байгуулахаар төлөвлөн ажиллаж  байна. Тус газрын даргаар эмэгтэй хүн, тэр тусмаа хуульч мэргэжилтэй хүн томилогдсон. Тиймээс энэ чиглэлээр үр дүнтэй ажиллах байх гэж найдаж байна. Салбарын сайд Х.Булгантуяагийн хувьд Хүүхэд хамгааллын хуулийг батлуулахад санал санаачлагатай ажилласан төдийгүй батлагдан гарсан хуулиа сурталчилан таниулах ажлыг маш өргөн хүрээтэй, хүртээмжтэй зохион байгуулж байгаад мэргэжлийн хүний хувьд талархан харж байгаа. Хуулийн хүрээнд дагалдах журмуудыг мөн батлууллаа. Хүүхдийн төлөө Үндэсний зөвлөл нэлээд унтаа байдалтай байсныг идэвхжүүлж,иргэний нийгмийн байгууллагуудын төлөөллийг оролцуулсан нь маш онцлогтой дэвшилттэй алхам болсон. Шинэ хуулиа сурталчилан таниулах, салбар бүр хүүхэм хамгааллын бодлого боловсруулах тал дээр арга зүйн зөвлөмж хүргүүлэх ажлын чиглэлийн яам ХТҮЗ-ийн гишүүдтэй хамтран яамдууд болон төрийн байгууллагууд дээр өргөн хүрээтэй зохион байгуулж байгаа нь шинэлэг байв.

-Хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болохоос гадна ахуйн осолд өртөж амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирох явдал их гарах болсон санагддаг?

-2023 онд 67873 хүүхэд осол, гэмтэлд өртөж, гар хуруугаа тайруулж эрэмдэг зэрэмдэг болж, гэмтэж бэртсэн байна. Энэ бол эрүүл мэндийн байгууллагаар үйлчлүүлсэн тохиолдол дээр үндэслэн гаргасан статистик. Сард дунджаар 5600 хүүхэд гэмтэж бэртэж байна. Энэ бол аймшигтай. Ийм олон хүүхэд ямар нэг хэлбэрээр ахуйн чанартай осол, гэмтэлд өртөж байна. Тэднийг асран хамгаалах ёстой томчууд хаана байна аа. Энэ бол нөгөө л хараа хяналтгүй байдал, үл хайхралын асуудал. Хүүхдэд ээлтэй орчны стандарт хангагдахгүй байна уу. Яг юунаас болж байна вэ. Эцэг, эх, асран хамгаалагчдын үүрэг, хариуцлага сул байна уу. Энэ бүхнийг ярих ёстой.

-Хүүхэд хамгааллын тухай хуульд дээрэлхэлтийн талаар зүйл, заалт шинээр орсон гэсэн. Энэ талаар тодруулаач?

-Цагдаагийн байгууллага “Дээрэлхэлт дэлгэрэх ёсгүй” гэсэн уриан дор нөлөөллийн аян зохион байгуулж байна. Үндэсний хэмжээний олон томоохон арга хэмжээг зохион байгуулж ирсэн. Уул шугамандаа хүүхэд хамгааллын мөнгө төгрөг төсөвлөгддөг хүүхэд хамгааллын байгууллага илүү өргөн хүрээтэй оролцвол илүү үр өгөөжтэй болох юм.

Аяны хүрээнд хэн нэгнийг дээрэлхвэл ямар хариуцлага хүлээх талаар болон хүүхдүүдийн эцэг эхчүүд хүртэл хариуцлага хүлээж, сургалтанд суух талаар хуулинд шинээр тусгагдсан зохицуулалт шийдлийг түгээвэл илүү үр дүнтэй. Бага насны хүүхдүүдэд аливаа зүйлийг видео контент, кино зэргээр хүргэхэд илүү ойлгодог юм байна. Тэрнээс биш “дээрэлхэл дэлгэрэх ёсгүй” гээд хоосон яриад, хууль дүрэм тайлбарлаад байвал тэдэнд тийм ч сайн буухгүй санагдсан. Миний хувьд ажлынхаа зав чөлөөгөөр сургуулиудад чадан ядан лекц уншиж байна. Бодох зүйл олон харагдаж байна. “Дээрэлхэлтийг багш нар бас бидэнд үүсгэдэг шүү дээ” гэж  хүүхдүүд хэлэх жишээтэй. Энэ аяны хүрээнд багш, сурган хүмүүжүүлэгчид, эцэг эхчүүд ч гэсэн бодох асуудал их байна. Хүүхдүүд байтугай томчууд бид өөрсдөө багш нар, сурган хүмүүжүүлэгчид өөрсдөө Хүүхэд хамгаллын тухай хуульд орсон нэмэлт, өөрчлөлтүүдийг мэдэхгүй, олж хараагүй л байна. Хуулийг багш нарт хүргэх, түгээх асуудал сайн биш байна. Багш нартай санал солилцоход хүүхэд хамгааллын талаар  бид ийм ийм үүрэг, хариуцлагатай гэдгээ төдийлөн мэдэхгүй байна. Хуулийг сурталчлан таниулахдаа мэдээллийн технологийг ашиглахаас гадна мэргэжлийн хүнээр тайлбарлуулбал илүү өгөөжтэй.

-Шинээр хууль батлагдахад олон журам дагалдаж гардаг. Тэр бүхнийг энгийн иргэд уншиж танилцана гэдэг боломжгүй санагддаг шүү дээ?

-Хуулийг дагаад маш олон журам гардаг. Хууль нь нийгмийн гол харилцааг зохицуулдаг хүчин чадалтай байдаг. Харин журам нь зарим нэг зүйлийг нарийвчлан тайлбарладаг арга зүйн ач холбогдолтой. Гэвч хуульд байгаагүй зүйлийг журамд тусгадаг жишиг бий болжээ. Монгол Улсад хэрэгжиж байгаа нэг хуулийн цаана 8-аас доошгүй журам батлагдан гарах стандарттай. Харамсалтай нь хэрэгжиж байгаа хуулиас 5-6 дахин их журам үйлчилж байна.Энэ нь сөрөг үр дагавар бий болгож байгаа. Хуулиас илүү хүчин чадалтай буюу хуульд байхгүй харилцааг зохицуулсан журмууд олон болоод ирэхээр хүний эрхийн зөрчил ихэсдэг. Сүүлийн дөрвөн жилд Засгийн газрын шийдвэрээр 700 гаруй журам батлагдсан. Нийт 3000 гаруй журамтай улс болжээ. 10 жилийн өмнө 500-600 журам л нийгмийн харилцааг зохицуулж байв. Хүний эрхийг хязгаарласан, хуулиас давсан харилцааг зохицуулсан хэм хэмжээ бүхий энэ журмуудыг эргэн харж зохицуулах шаардлагатай. Дээр хэлсэн 3000 журмаас гадна ХЗДХ-нд бүртгэлгүй 1000-аад журам байна. ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр хүний эрх зөрчсөн, хуультайгаа зөрчилдөж байгаа нэлээд журмыг хүчингүй болгосон байна лээ. Энэ нь хүний эрхийн зөрчлийг арилгах, иргэдэд чирэгдэл болж байгаа тэр олон зохицуулалтыг өөрчлөх практик ач холбогдолтой. Цаашид хууль түүний журмуудыг кодификацижуулах, судлан шинжлэх, давхардал, хийдэл, зөрчилд нь дүн шинжилгээ хийж нэгдсэн дүгнэлт хийх хэрэгцээ шаардлага их байна.  

-Бизнесийн салбарт мөрдөгддөг олон журам жинхэнэ авлига, хүнд суртлын үндэс болдог доо?

-Бизнес эрхлэгчдийн  хувьд хамгийн их хүндрэл бэрхшээл учруулдаг, саад болдог байгаа зүйл нь хууль гэхээсээ илүү хуулийг дагаж гарсан журмууд байна. Элдэв журмуудаар бизнесээ чөлөөтай явуулах эрх хэмжээг хязгаарлаж, хориглосон хүнд суртал байгаад байна. Тиймээс захиргааны хэм хэмжээ тогтоосон журмууд ардаа хээл хахууль, авлига хүнд суртал бий болгож байна гэж бизнес эрхлэгчид хэлж байгаа нь оргүй хоосон зүйл биш ээ. Сүүлдээ иргэд бизнес хийхээс халширч байна. Энэ олон дүрэм журам, энэ олон шахалтууд, татвар, нийгмийн даатгалын өндөр татаасууд тэднийг залхааж байна. Хууль түүнийг дагалдан гарах журмууд тухайн харилцаанд оролцогчдын аль алиных нь эрх ашгийг тэнцүү түвшинд авч үзэж журамлаж байх учиртай. Үүний нэг жишээ гэвэл Хөдөлмөрийн тухай хууль. Тус хуульд ажил олгогч нарын эрхийн асуудал нэлээд хязгаарлагдмал зохицуулагдах болсон нь ямар үр дагавар бий болгов гэхээр ажилчин ангигүй болох хандлага руу явж байна. Ажил хийж байгаа ажилтандаа шаардлага тавих юм бол ажлын байраа орхиод явчихдаг. Тэр хүнтэй хариуцлага тооцох асуудал байхгүй. Ингээд үндэсний үйлдвэрлэгчид, аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд хохироод үлддэг. Хөдөлмөрийн хууль хөдөлмөрийн харилцаанд оролцогчдын эрх тэгш байдлыг хангах зарчмаа бүрэн хангахгүй хууль болсон талаар санал, шүүмлэлүүд байгааг хууль тогтоогчид олж хараасай гэж боддог.
Бизнесийн орчныг хууль зүйн хамгаалалттай болгохгүй бол эдийн засаг хөгжихгүй. Бичил үйлдвэрлэл, бичил бизнес, хувиараа бизнес эрхлэгчид, гарааны бизнесүүдээ дэижихгүй бол Монгол Улс хөгжихгүй. Шударга өрсөлдөөний тухай, Монополын тухай хуулиудыг эргэж харах ёстой. Хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарын хөгжих нөхцөлийг хуулиар давуу байдал үсгээд, боомилж байна. Тухайлбал гурил дээр хэдхэн компанид энэ салбарт ноёлох боломжийг хууль тогтоогчид олгочихсон байна гэдэг бол үнэхээр шударга ёсонд нийцэхгүй. Шинээр энэ салбарт орж байгаа бизнес эрхлэгчид% залуучуудад боломж олгохгүй байна. Гурилын үнэ буулгах, зах зээлд өрсөлдөөн бий болгох боломж олгоогүй. Дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжиж байгаа нэрийдлээр импортын гурилыг бүрэн хаасан. Ингэж хясан боогдуулж болдог юм уу. Таван компани үгсэн хуйвалдаж байгаад үнээ нэмдэг. Тэрийг нь иргэд авахгүй байх аргагүй. Нэг талаар хуулиар далайлгасан, хуулийн ард нуугдсан, хуулиар хамгаалагдсан луйвар, залилан мэхэлсэн дээрэм хийж байна. Үүний эсрэг зогсоно, дуугарна. Цаашдаа улсын төсвөөс татаас авдаг, улсын төсвөөс дэмжлэг өгдөг янз бүрийн сангуудын ард юу байгааг нухацтай судалъя гэж бодож байгаа. Би хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр илүү ажиллаж ирсэн. Гэтэл асуудал хүндээ биш батлаад байгаа хуульдаа байна. Төрийг хувийн бизнесээ хөгжүүлэх хэрэгсэл болгон ашигладаг зарчимгүй байдлыг таслан зогсоох ёстой.

-Парламент хууль батлаад орхих биш хэрэгжилтэд нь, амьдралд хэр ниийцэж байгаад нь, үр дагаварт нь гээд  тал талаас нухацтай судалгаа хиймээр юм байна даа. Ямар хууль байна, тийм нийгэм л бүрэлдэнэ гээд хэлчихэд болох байх?

-Би хууль зүйн салбарт 20-гаруй жил тууштай ажиллаж байна. Өмгөөлөл, хууль зүйн салбарт ажиллахаасаа өмнө би боловсролын салбарт олон жил ажилласан. “Их Засаг”-ын Булгамаа гэж нэрлэгдтэлээ багшаас декан, сургалт эрхэлсэн проректор, сургалт инновац эрхэлсэн дэд захирал болтлоо мерит зарчмаар ажилласан. Олон жил төрийн бус өмчийн дээд сургуулийн удирдах түвшинд ажилласан. Хувийн хэвшлийн боловсролын байгууллагуудын үүрэг нийгэмд их байжээ. Нийгэм солигдох үед  олон хувийн сургууль байгуулагдсан. Гэтэл тэднийг үеийн үед адалж ирсэн. Олон байна, чанаргүй сургалт явуулж байна гээд л. Энэ бол боловсролын салбарт төрийн зохицуулалтыг нэмэгдүүлэх, хувийн хэвшлийг хааж боох бодлогын нэг хэлбэр. Гэтэл хувийн хэвшлийн их, дээд сургуулиуд цөөрөхийн хэрээр түүнийг дагаад хувь хүний хөгжлийн бодлого унаж иржээ. Тэр олон залуусыг сургах, боловсрол олгох, хүмүүжүүлэхэд хувийн өмчийн их, дээд сургуулиуд их үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс би хувийн их, дээд сургуулиудын тоог бууруулсанд сэтгэл дундуур явдаг. Монголын боловсролыг дэлхийд, дэлхийн боловсролыг Монголд нутагшуулах, академик эрх чөлөөг нь энэ салбарт өгөх ёстой байсан. Иргэд нь боловсролтой, ажилтай байж амьдралын чанар сайжирдаг. Ажилгүй, боловсролгүй хүн гэмт хэргийн ертөнц рүү амархан халтирч ордог. Амар хялбар аргаар амьдрах гэж бодоод алдаж байна. Залуучууд санамсар болгоомжгүйгээс, эсвэл амар хялбар аргаар орлогын эх үүсвэртэй болох гэснээсээ болж цахим тоглоом, цахим залиланд өртөж улмаар эрүүгийн ертөнц рүү халтиран орж  байна. Мал хулгайлах гэмт хэрэг л гэхэд 2-8 жилийн ялтай. Гэмт хэргээр олсон малаа худалдан борлуулсан бол, амьдралын эх үүсвэр болгосон гээд 5-12 жилийн ялтай. Олон тооны мал гэдэгт 8 бог, хоёр бод орж байгаа юм. Хоёр бод туугаад уул давуулж яваад баригдвал доод тал нь хоёр жилийн ял авах жишээтэй. Монгол Улсад хорих ял эдэлж байгаа иргэдийн тоо маш залуужиж байна. Урьдчилан хорих 461-р ангид хоригдогсод 700, 800-гаас буурахгүй байна. Эмэгтэйчүүдийн хорих 300 гаруй ээжүүд бүсгүйчүүд хүмүүжиж байна Тус хорих ангийн даац нь хэтрээд нэг өрөөнд 8-12 хүн хоригдож байна. Тэнд нөхцөл байдал нь туйлын хүнд. Төрийн бодлого, ялын бодлого оновчгүй байгаагийн нэг жишээ энэ. Иргэдээ боловсролтой, ажил орлоготой болгоход анхаараагүйн хор хөнөөл ингэж гарч байна.

Мэргэжлийн боловсрол, дээд боловсролын салбарт академик эрх чөлөөг нь өгч байж энэ салбар хөгжинө. За тэгээд Боловсролын зээлийн сангаас эрх мэдэл, албан тушаалаа ашиглан зээл авчихаад, уг зээлээ эргүүлж төлснөөр асуудлыг хааж байгаа нь шудрага ёсны зарчим нийцэхгүй үйлдэл. Жинхэнэ сурах ёстой залуусын боломж, цаг хугацааг хулгайлчихаад сургалтын төлбөрөө буцааж төлсөн гэдгээр цагаадаж болохгүй. Алдагдсан боломжийг тооцож, нөхөн төлүүлэх асуудлыг гаргаж тавих ёстой. Үгүй дээ тэр зээл авагсад Монголын төрд дор хаяж 5 жил ажиллах ёстой. Зээлийн сангийн гэрээний хэрэгжилтийн асуудлаар тусгайлан судалгаа хийж  Монголын төрд  учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр стратегийн өмгөөлөл хийхсэн гэж боддог.

-Сүүлийн асуулт. Яг одоо УИХ-ын ээлжит сонгууль эхлэх гэж байна. Сонгогчдын боловсролыг нэмэгдүүлэхэд хуульчид чухал үүрэгтэй. Энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Төрийн бүх шатанд ер нь хаа хаанаа л сонгууль гээд оволзоод байна. Үндсэндээ сошиал медиа, хэвлэл мэдээллийн салбар ачааллаа даахгүй болтол асуудал өрнөж байна. Нийгмээрээ сэтгэцийн өөрчлөлтөд ормоор айхтар айхтар мэдээлэл, сенсаациар цэнэглэгдэж байна. Ямар нийгэмд амьдраад байгаагаа ойлгож ядаж байна. Мэдээллийн эрин зуунд хүн хүлээн авч байгаа, түгээж байгаа мэдээлэлдээ ямар нэг цензур тавихгүй бол мэдээллийн энэ их урсгал хор хөнөөлтэй. Монгол хүний сэтгэц, нийгмийн сэтгэл зүй, нийгмийн эрүүл мэндэд сөрөг үр дагавар бий болно. Мэдээж мэдээлэл нээлттэй байх ёстой. Тэгэхдээ хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихгүй байх ёстой. Сошиал эрүүдэн шүүлт гэдэг зүйл бий болж байгаад шүүмжлэлтэй харж байна. Цахим орчинд хүний эрх ноцтой зөрчигддөг талбар боллоо. Энэ талаар тун хэрэгтэй хуулийн төсөл явж байсан. Агуулга ач холбогдол өндөртэй хууль байсныг цаг хугацаа харуулсаар л байна. Сонгуулийн өмнөх мэдээллийн энэ их давлагаан дунд сонгогчдодоо боловсрол олгох компанит ажил орхигдож байна. Иргэд ийм их хар бараан мэдээллүүдээс залхана, ядарна. Тэгээд эцэстээ “надтай надгүй сонгууль болно биз” гээд идэвх, оролцоо нь багасна. Тиймээс таны нэг санал нийгмээ өөрчлөхөд ямар нөлөөтай вэ гэдэг ойлголт, итгэл үнэмшлийн эхлээд өгөх хэрэгтэй. Тийм ажил хийгдэхгүй байгаа тул сонгуулийн ирц дутдаг. Иргэд наад зах нь саналын хуудсаа хэрхэн дугуйлах талаар ойлголттой байна уу. Саналаа баталгаажуулахаар зураг авах, дүрс бичлэг хийх зэрэг хууль бус үйлдэл гаргавал хариуцлага хүлээнэ. Сонгуулийн сурталчилгаанд зориулж цахим хуудас хөтөлж байгаа бол түүнийгээ бүртгүүлэхээ мэдэж байна уу. Нэр дэвшиж байгаа нэгэндээ хандив өгөхөөр бол өөрийн овог нэрээс гадна регистр биш иргэний бүртгэлийн дугаар, шилжүүлж байгаа мөнгөнийхөө эх үүсвэрийг бичих ёстой болж байгаа талаар хуулинд орсон нэмэлт өөрчлөлтийг мэдэж байна уу гээд олон асуудал байна даа...

Иргэдэд эрх зүйн боловсрол олгох нь тулгамдсан асуудал болоод байгааг олж хараад сонгуулийн хууль тогтоомжийг нэг мөр ойлгох, хуулийн хэрэглээнд  гардаг алдаанаас сэргийлэх талаар СЕХ-той хамтарсан хуульчдын нэгдсэн сургалт зохион байгуулсан. Монголын Хуульчдын Холбоо, Монголын Өмгөөлөгчдийн Холбоо сургалтанд хамрагдсан хуульч нартайгаа хамтран Сонгогчдод боловсрол олгох нөлөөллийг ажлыг хийхээр төлөвлөн ажиллаж байна. Энэ ажлыг иргэдэд эрх зүйн боловсрол олгох Пробоно өдөрлөгөөр эхлүүлсэн байгаа.
Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

У.Хүрэлсүх: Авлигын гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд тохирох ял шийтгэл оногдуулж байх нь шударга ёсны зарчим

Огноо:

,

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Авлигатай тэмцэх газарт ажиллалаа. Тус газар өнгөрсөн 15 жилийн хугацаанд 10,600 гаруй эрүүгийн хэргийг шалгаж, гэмт хэргийн улмаас учирсан хоёр их наяд 800 гаруй тэрбум төгрөгийн хохирлыг нөхөн төлүүлж, 2021, 2022 онд гадаадын орнуудаас 12 сая гаруй ам.долларын хөрөнгийг улсын орлого болгосон байна. 

“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн 49 хувь, Хөтөлийн “Цемент шохой”, “Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр”-ийн хувьчлал, олны дунд “Дубайн гэрээ”, ”Нүүрсний”, “Ногоон автобусны” гэгдсэн, их наядаар тоологдох хохиролтой хэргүүдийг хууль сахиулах бусад байгууллагатай хамтран шийдвэрлэснийг Авлигатай тэмцэх газрын дарга, тэргүүн комиссар З.Дашдаваа танилцууллаа.

Тухайлбал, Хөгжлийн банктай холбоотой хэргийг шалган 1.6 их наяд төгрөгийн хохирлыг барагдуулж, тус банкны 500 сая ам.доллар, Самурай бондын 30 тэрбум иений өр цаг хугацаандаа төлөгдөх нөхцөл бүрдүүлжээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх нийт комиссар, ажилтнуудад ажлын амжилт хүсэв.

Тэрбээр авлига, албан тушаалын гэмт хэргийг илрүүлэх, гадаад улс руу оргон зайлсан этгээд болон гадаад улс руу хууль бусаар шилжүүлсэн хөрөнгийг буцаан авчрах, авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр ажиллаж байгааг сайшаалаа.

Цаашид улс төр, бизнесийн явцуу ашиг сонирхолд үйлчлэх, улс орныхоо язгуур эрх ашгаас урвах, гэмгүй хүнийг хэлмэгдүүлэх, гэмт этгээдэд ял завшуулах, төрийн албаны нэр хүндийг бусдад худалдах, өөрсдөө бусдад худалдагдахын эсрэг байхыг онцгойлон захилаа.

Мөн авлигын гэмт хэрэг үйлдсэн аливаа этгээдэд тохирох ял шийтгэлийг оногдуулж байх нь шударга ёсны зарчим гэж үздэгээ хэлэв.

Хуулиа чанд сахиж, хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэн, албаны үүргээ нэр төртэй, үнэнч шударгаар биелүүлж, мэргэжлийн ёс зүйн хэм хэмжээгээ дээдлэн, шударгаар ажиллаж буй комиссаруудыг бүх талаар дэмжин ажиллахаа илэрхийллээ.

Олон улсын шинжээчдийн баг Авлигатай тэмцэх газрын ажил, ялангуяа хөрөнгө буцаах, эрх зүйн харилцан туслалцаа үзүүлэх үйл ажиллагаа бусад улс оронд туршлага болохуйц жишиг болж байгааг үнэлсэн байна.

Авлигатай тэмцэх газар цаашид шударга ёсны үзэл санааг нийгмийн үнэт зүйл болгох, хууль засагладаг зарчмыг хэвшүүлэх, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц үйл ажиллагаатай байгууллага болох зорилт тавьжээ.

Дэлгэрэнгүй унших

Санал болгох