Бидэнтэй нэгдэх

Үзэл бодол

“Бид киокушинкай карате, буудлагын спортоор мэргэшиж, бие болоод сэтгэл зүйн дархлаагаа бэлтгэсэн”

Огноо:

,

Цагдаагийн ерөнхий газрын Тусгай ажиллагааны газар нь 30 гаруй жилийн түүхтэй. Гучин жилийн түүхтэй энэхүү газар нь байгуулагдсан цагаасаа хойш гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийтийн хэв журам сахиулах, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах, террорист үйлдлийг таслан зогсоох, барьцаанд авагдсан хүн, тээврийн хэрэгсэл, объектыг чөлөөлөх, иргэдийн аюулгүй байдлыг хангах чиг үүрэгтэй бөгөөд хуулиар хүлээсэн үүргээ чин үнэнчээр, нэр төртэй гүйцэтгэж байна.

Тус газарт спортын өндөр амжилттай, зэрэг, цолтой шижигнэсэн залуус мөр зэрэгцэн үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд энэ удаа “XX зууны манлай Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч В.Батбаяр багшийн нэрэмжит 2022 оны Монгол Улсын Боксын насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-д амжилттай оролцож алт, мөнгөн медаль хүртсэн цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат, цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг нартай товч ярилцлаа.

-Та бүгдийн амрыг эрье. Юуны өмнө бидэнд өөрсдийгөө танилцуулаач?

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: Намайг Гантогтохын Ганбат гэдэг. Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар суманд төрж, өссөн. Одоо эхнэр, охины хамт Улаанбаатар хотод ажиллаж, амьдарч байна. Одоо Цагдаагийн ерөнхий газрын Тусгай ажиллагааны газрын бүлгийн ажилтан албан тушаалтай.

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: Намайг Отгонжаргалын Ганзориг гэдэг. Улаанбаатар хотод төрж, өссөн. Цагдаагийн ерөнхий газрын Тусгай ажиллагааны газрын бүлгийн цагдаагаар ажилладаг.

-Өнгөрсөн сард зохион байгуулагдсан Монгол Улсын Боксын насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцсонд баяр хүргэе. Тэмцээн хэр өрсөлдөөнтэй болсон бэ?

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: Баярлалаа. Жил бүр зохион байгуулагддаг энэ тэмцээн Коронавирусын халдвараас шалтгаалан өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд зохион байгуулагдаагүй байсан юм. Харин энэ жил зохион байгуулагдаж, манай Цагдаагийн ерөнхий газрын Тусгай ажиллагааны газраас дөрвөн алба хаагч амжилттай оролцлоо. Миний хувьд 86 кг жинд дэд байр эзэлж, мөнгөн медаль хүртсэн.

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: Баярлалаа, миний хувьд энэхүү тэмцээнд 10 дахь жилдээ оролцож байна. Энэ жил 86 кг жинд амжилттай оролцож, тэргүүн байр эзэлж, алтан медаль хүртсэндээ маш их баяртай байна. Тэмцээнд оролцсон тамирчдын бэлтгэл үнэхээр сайн байлаа, хурд хүч, тэсвэр тэвчээр, бэлтгэлжилт шалгасан сайхан тэмцээн болж өндөрлөлөө.

-Анх хэдэн оноос эхэлж боксын спортоор хичээллэж эхэлсэн бэ?

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: Би 2008 оноос хойш буюу одоо 14 дэх жилдээ боксын спортоор хичээллэж байна. Анх Боксын спортын мастер Г.Ганхуяг багшийн удирдлага дор бэлтгэл сургуулилтаа хийж эхэлсэн. Би спортын мастер зэрэгтэй. Бокс бол хүний нь хурд, хүч, авхаалж самбаа, тэсвэр хатуужлыг шалгасан спорт гэж боддог.

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч Д.Ганзориг багшийн удирдлагад 2008 оноос бэлтгэлээ хийж эхэлсэн мөн адил 14 жилдээ боксын спортоор хичээллэж байна. Спортын мастер зэрэгтэй. Боксын спортыг шатрын спорттой зүйрлэж болно. Шатрын спорт оюун ухааны спорт бол боксын спорт нь оюун ухаан бас бие бялдрын спорт юм.

-Гаргаж байсан зарим амжилтуудаасаа дурдвал?

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: “Боксын өсвөрийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ээс алт, “Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ээс хүрэл, “Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ээс 2 мөнгө, 3 хүрэл, “Гардан тулааны Азийн нээлттэй цомын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ээс мөнгө, “Сонсогчийн алдар гардан тулааны тэмцээн”-ээс алт, Кошика карате-До” олон улсын тэмцээнээс мөнгө, хүрэл, “Contact Jiu Jitsu” улсын аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгө, Оросын Холбооны Улсад зохион байгуулагдсан “Боксын олон улсын тэмцээн”-ээс алт, мөнгө, хүрэл, “Практик буудлагын спортын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ээс алт, мөнгө, хүрэл медаль тус тус хүртэж байсан.

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: “Боксын өсвөрийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ий хошой алт, “Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ийн хошой алт, “Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ээс 1 алт, 4 мөнгө, 2 хүрэл, “Залуучуудын Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн”-ээс мөнгө, “China open” тэмцээнээс мөнгө, “Киокушинкай каратегийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн”-ий алтан медалийг тус тус хүртсэн.

-Цагдаагийн байгууллагатай ажил, амьдралын гараагаа холбосон тэрхүү дурсамжаа бидэнтэй хуваалцаач?

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: Одоогоос 9 жилийн өмнө буюу 2013 онд анх цагдаагийн албанд орж байлаа. Манай ах Цагдаагийн ерөнхий газрын Тусгай ажиллагааны газарт ажилладаг байсан болохоор би арван жилийн сургуульд байхаасаа эхлээд л цагдаагийн алба хаагч болно доо, цагдаагийн алба хаагч болох болохдоо заавал Тусгай ажиллагааны газарт нь л орно доо гэж боддог байлаа. Тэгээд шалгалт өгч байсан юм. Тухайн үед бие бялдрын шалгалтаа амжилтгүй өгч тэнцсэнгүй. Гэсэн ч би бууж өгөхгүй бүтэн жил өөрийгөө бэлдээд шалгалт өгч байсан. Хоёр дахь удаагийн шалгалтаа амжилттай өгч, тэнцээд цагдаа гэх цагаан мөртэй энэ албатай амьдралаа холбож байсан.

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: Би цагдаагийн байгууллагад 4 дэх жилдээ ажиллаж байна. Эрэгтэй хүүхэд бүр багадаа би цэргийн хүн болно, цагдаа болно гэж боддог байх. Тэдний адил би цагдаа болно гэж мөрөөддөг л хүүхэд байсан юм. Мод, тоглоомон буу зэргийг бариад “би цагдаа байна” гээд л тоглодог байлаа. Би боксын улсын шигшээ багт тоглодог байсан юм л даа. Манай “Ихэр бээлий” клубт цагдаагийн алба хаагчид их ирж бэлтгэл хийдэг байсан. Багын хүсэл мөрөөдөлтэй холбоотой болохоор ч тэр үү тэр ах нараасаа цагдаагийн алба хаагчид яг ямар чиглэлээр ажилладаг, Тусгай ажиллагааны газар нь ямар чиг үүрэгтэй байдаг гэх зэргийг бараг ирж бэлтгэл хийх болгонд нь асуудаг байлаа. Асууж, мэдэж бага зэргийн ойлголттой болсны дараа 2019 онд шалгалт өгөөд тэнцэж байсан юм. Ингэж л өөрийнхөө багын хүсэл мөрөөдлөө биелүүлсэн дээ.

-Тусгай ажиллагааны газрын үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхэд алба хаагчдаас бие бялдрын бэлтгэлжилт, багийн ажиллагаа гээд чамгүй ур чадваруудыг шаардана биз?

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: Тийм ээ. Тусгай ажиллагааны газар нь гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийтийн хэв журам сахиулах, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах, террорист үйлдлийг таслан зогсоох, барьцаанд авагдсан хүн, тээврийн хэрэгсэл, объектыг чөлөөлөх, иргэдийн аюулгүй байдлыг хангах чиг үүрэгтэй. Бид  Гэмт этгээдийг баривчлах, барьцаанд авагдсан хүн, тээврийн хэрэгсэл, объектыг чөлөөлөх, иргэдийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэгт багийн ажиллагаа, бие бялдрын болоод сэтгэл зүйн бэлтгэлжилт хамгийн чухал л даа. Манай баг, хамт олон дадлага, бэлтгэл сургуулилтыг өдөр бүр тасралтгүй зохион байгуулж байгаа бөгөөд манай дасгалжуулагч нар алба хаагч бүрийн бие бялдар, хөгжүүлэх шаардлагатай ур чадварт зориулсан төлөвлөгөө гаргаж бид түүний дагуу хичээллэж байна.

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: Манай газарт Киокушинкай каратегийн тив, дэлхий, олон улсын аварга, буудлагын спортын мастер, практик буудлага, хамгаалалтын буудлагын амжилт гаргасан олон алба хаагч бий. Шинээр томилогдсон юм уу, ажиллаад удаагүй бидэнд мэдэхгүй, чадахгүй олон зүйл байна. Тэр бүхэнд манай чадвартай, мэдлэгтэй, туршлагатай дасгалжуулагч болон хамт олон минь заавар зөвлөгөө өгч, биднийг дэмжиж ажиллаж байна. Мөн бид зөвхөн нэг төрлийн спортоор хичээллэдэггүй. Олон төрлийн спортоор хичээллэж, олон олон тэмцээн уралдаанд орж бие бялдрын бэлтгэлжилтээ хангадаг.

-Та хоёр хоёулаа л багагүй хугацаанд ажиллажээ. Ажиллах хугацаандаа шантарч байсан үе бий юу? Хэрхэн даван туулдаг вэ?

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: Нуулгүй хэлэхэд эхний нэг, хоёр жилд шантрах үе байсан. Хэцүү үедээ яагаад эхлүүлснээ, яагаад энэ албыг хүнд хэцүү гэдгийг мэддэг хэрнээ сонгосноо бодож, анх тавьсан зорилгоо дахин дахин санаж түүнийгээ даван туулдаг.

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: Тэсвэр тэвчээр шалгасан үеүд бидэнд үргэлж байдаг. Яг тухайн үедээ хэцүү шантармаар байсан ч давж гарсны дараа өөрөөрөө, хамт олноороо бахархах мэдрэмж төрдөг. Хамгийн жаргалтай дурсамжууд хамгийн их тэсвэр тэвчээр шаардсан үед бүрдсэн байдаг даа.

-Ярилцсанд баярлалаа. Та бүхэнд амжилт хүсье!

Цагдаагийн ахлах дэслэгч Г.Ганбат: Баярлалаа. Биднийг үргэлж дэмжиж, урмын үгээр тэтгэж байдаг дасгалжуулагч, ажлын хамт олон, удирдлагууддаа нийт бие бүрэлдэхүүнийхээ өмнөөс талархал илэрхийлье!

Цагдаагийн дэд ахлагч О.Батзориг: Ажлыг маань ойлгон үргэлж дэмжиж байдаг хамт олныхоо гэр бүлийнхэн болон өөрийнхөө гэр бүлийнхэнд баярлалаа гэж хэлье.

Дэлгэрэнгүй унших
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны сонгуулийн санал хураалт дуусах хүртэл сайтын сэтгэгдэл бичих талбарыг түр хаасан тул хүлцэл өчье. SUDARGA.MN сайтын редакц

Үзэл бодол

Геодези, зураг зүйн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг УИХ-д өргөн барина

Огноо:

,

Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны 08 дугаар сарын 17-ны өдрийн ээлжит хуралдаанаар Геодези, зураг зүйн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцүүлж УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр шийдвэрлэлээ.

Геодези, зураг зүйн тухай хууль нь 1997 онд батлагдан хэрэгжиж эхэлсэнээс хойш 11 удаа 26 хэсэг, заалтад нэмэлт, өөрчлөлт орж, 2 хэсэг, 7 заалтыг хүчингүй болсонд тооцож, 2 хэсэг шинээр нэмэгдсэн. Эдгээр нь бусад холбогдох хууль тогтоомж шинээр болон шинэчлэн батлагдсантай холбоотой бөгөөд хуулийн 30 хувьд өөрчлөлт орсон нь шинжлэх ухааны үндэслэл, тооцоотойгоор хийгддэг геодези, зураг зүйн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх, тэдгээртэй холбоотой бусад салбартай харилцах зохицуулалтууд алдагдахад хүрсэн.

Шинэчлэн найруулсан Геодези, зураг зүйн тухай хуулийн төсөл хэлэлцэгдэж батлагдсанаар геодези, зураг зүйн үйл ажиллагааг нэгдсэн удирдлага, зохион байгуулалтаар явуулах, зардлын давхардал, хийдлийг арилгах, ил тод, нээлттэй, иргэн, хуулийн этгээдийн хувьд цаг хугацаа хэмнэсэн, чирэгдэлгүй, чанартай бүтээгдэхүүнээр хангах, мэргэжлийн түвшинд үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх нөхцөл бүрдэх юм.

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Б.Батмөнх: Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч СЗХ-нд бүртгүүлээгүй бол үйл ажиллагаа эрхлэх боломжгүй

Огноо:

,

Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр энэ салбарт үйлчилгээ үзүүлэгчид өнгөрсөн зургаадугаар сарын 26-наас ирэх сарын 26-ны өдрийг дуустал гурван сарын хугацаанд Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлэх үүрэгтэй юм байна. Харин дээрх хугацаанд бүртгүүлээгүй бол үйл ажиллагаа эрхлэх боломжгүй болох аж. Энэ талаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн хэлтсийн хянан шалгагч Б.Батмөнхөөс тодрууллаа.  

-Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль хэрэгжиж эхлээд багагүй хугацаа өнгөрлөө. Санхүүгийн зохицуулах хорооноос энэ хугацаанд ямар, ямар ажлыг хийж хэрэгжүүлээд байна вэ?

-Санхүүгийн зохицуулах хорооноос энэхүү хуулийг хэрэгжүүлэх чиглэлд бүртгэлийн болон үйл ажиллагааны, хяналт шалгалтын гэх мэт холбогдох 10 гаруй харилцааг зохицуулсан журмуудыг боловсруулж баталлаа. Одоогоор Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хуульд заасан “Шилжилтийн үеийн зохицуулалт” энэ оны зургаадугаар сарын 26-наас есдүгээр сарын 26-ны өдрийг хүртэл үргэлжилж байгаа бөгөөд хууль хүчин төгөлдөр болох өдрөөс өмнө үйл ажиллагаа явуулж байсан виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч /ВХҮҮ/-ийг бүртгэлжүүлэх зорилготой юм. Өнөөдрийн байдлаар албан ёсоор бүртгэгдсэн ВХҮҮ байхгүй боловч нийт таван байгууллагаас бүртгүүлэх хүсэлт ирснийг хууль, журамд заасан шаардлагын дагуу хянаж байна.

Нөгөөтэйгүүр шинээр үйл ажиллагаа явуулахаар бэлтгэж буй ВХҮҮ-чид дээрх шилжилтийн үеийн зохицуулалтад хамаарахгүй бөгөөд баримт бичгийг зургаан сарын дотор шалгаж, бүртгэх эсэх асуудлыг шийдвэрлэх юм.

-Хэрэв хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж эхлэхээс өмнө үйл ажиллагаа явуулж байсан компаниуд дээрх шилжилтийн үеийн зохицуулалтад багтаж бүртгүүлж чадахгүй бол яах вэ?

-Монгол Улсад албан бус тоогоор 20 гаруй ВХҮҮ-чид ямар нэгэн байдлаар олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр үйл ажиллагаа явуулж байгаагаа зарласан байсан. Энэ талаар Санхүүгийн зохицуулах хорооноос холбогдох уулзалтуудыг хийсэн боловч өдрийн арилжааны хэмжээ, үйлчлүүлэгчдийн бүртгэл зэргээс харвал нийт 8-10 виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. Хууль хэрэгжиж эхэлсэнтэй холбогдуулан зарим ВХҮҮ үйл ажиллагаагаа зогсоосон байхыг үгүйсгэхгүй. Иймд шилжилтийн үеийн зохицуулалт хуулиараа гурван сар л үргэлжилнэ гэж тусгасан тул ирэх есдүгээр сарын 26-н хүртэл хууль хүчин төгөлдөр болох өдрөөс өмнө үйл ажиллагаа явуулж байсан ВХҮҮ-чид амжиж бүртгэлээ заавал хийлгэсэн байх шаардлагатай. Хэрэв бүртгэл хийлгэж амжаагүй бол үйл ажиллагаагаа бүрэн зогсоох нөхцөл байдал үүснэ. Заасан хугацаанд бүртгэл хийлгээгүй, үйл ажиллагаагаа зогсоогоогүй бол Зөрчлийн тухай хуулиар зөрчил үйлдэхэд ашигласан эд зүйлсийг хураахын зэрэгцээ мөнгөн торгууль ногдуулах нөхцөл байдал үүснэ гэдгийг сайн ойлгох хэрэгтэй юм.

Магадгүй бүртгэл хийлгээгүй, зөвхөн тухайн виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр бүртгэлтэй койн/токен цаашид арилжаалагдахгүй болох эсвэл арилжаа тодорхойгүй хугацаагаар зогсох эрсдэл үүсч болзошгүй. Энэ тохиолдолд үйл ажиллагаагаа зогсоох гэж байгаа виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч дээрх асуудлыг хэрэглэгч нарт урьдчилан мэдэгдэж, зохих арга хэмжээ авах ёстой.    

-Санхүүгийн зохицуулах хорооноос виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчдийг холбогдох бүртгэлийг хийлгэх, тэдний оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлд хэрхэн ажиллаж байгаа вэ?

-Хууль батлагдсан өдрөөс хойш Санхүүгийн зохицуулах хороо нийт 20 гаруй удаагийн мэдээ мэдээлэл, анхааруулгыг байгууллагынхаа цахим хуудсаар болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр түгээсэн. Мөн Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлэх хүсэлтээ ирүүлээгүй ВХҮҮ-дэд үүсч болох нөхцөл байдлын талаар анхааруулга хүргүүлж ажиллалаа. ВХҮҮ-чид /license.frc.mn/ цахим хаягаар дамжуулан зайнаас хурдан, шуурхай бүртгүүлэх хүсэлт гаргах боломжтой бөгөөд Санхүүгийн зохицуулах хорооны Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн хэлтэс /51-261674 утсаар/ -ээс ч зөвлөгөө, мэдээллийг тогтмол өгч ажиллаж байна.

-Манайд нэг хэсэг олон төрлийн койн гарч иргэдээс нэлээдгүй хөрөнгө татсан. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр энэ асуудал хэрхэн зохицуулагдаж байгаа вэ?

-Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хуулиар таван үйл ажиллагааны төрлийг виртуал хөрөнгийн үйлчилгээнд хамаарах талаар тусгасан. Үүний нэг нь виртуал хөрөнгийг нийтэд санал болгох, худалдахтай холбоотой үйл ажиллагааг зохион байгуулах буюу хүмүүсийн мэддэгээр олон улсын нэршил нь initial exchange offering (IEO) юм. Өөрөөр хэлбэл виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчээр дамжуулахаас бусад төрлөөр койн шинээр гаргах буюу initial coin offering (ICO) хориотой. Хэрэв энэ зохицуулалтыг зөрчвөл Зөрчлийн тухай хуулиар нэлээд өндөр хэмжээний торгууль хүлээхээр байгаа. Иймээс хэрэв шинээр койн/токен гаргахаар бол дээрх үйл ажиллагааг эрхлэхээр Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлсэн виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгч өөрийн платформ дээр шинээр койн/токен гаргах боломжтой.

Нөгөөтэйгүүр койн/токен шинээр гарах тохиолдолд олон нийтэд шууд хамаарахгүй тоон мэдээ, үзүүлэлт ашиглах, танилцуулга, мэдээлэлдээ худал, иргэдийг төөрөгдүүлсэн, ирээдүйд олох ашиг амлах гэх мэт байдал нь Зар сурталчилгааны тухай хуулиар хориглодог тул ийм зөрчил гаргасан тохиолдолд виртуал хөрөнгө гаргагч, ВХҮҮ хариуцлага хүлээхээр хуульчилсан гэдгийг анхаарах нь зүйтэй юм.  

-Сүүлийн саруудад криптовалютын зах зээл нэлээдгүй унасан талаар олон эх сурвалж мэдээлж байна. Манай орны хувьд энэ хэрхэн нөлөөлж байгаа талаар мэдээлэл өгөөч?

-Тиймээ, олон улсад зөвхөн криптовалютын зах зээл уналтад ороод зогсохгүй хөрөнгийн зах зээл мөн адил уналттай байна. Тухайлбал, криптовалютын голлох үзүүлэлт болох биткойны ханш сүүлийн 3 сар 75 хувийн уналт үзүүлсэн байна. Үүнийг дагаад alt coin буюу бусад койн/токены ханш ихээхэн уналт үзүүлээд байгаа. Зах зээлийн энэ уналтаас шалтгаалж олон улсад цөөнгүй ВХҮҮ-чид үйл ажиллагаагаа зогсоох шийдвэрийг гаргаад байна.   

Өнөөдрийн байдлаар Монгол Улсын дотоодын криптовалютын ханш ч анх гарсан үнээсээ нэлээдгүй унасан үзүүлэлттэй байна. Үүнд олон улсын криптовалютын зах зээлийн нөхцөл байдал мэдээж тодорхой хэмжээнд нөлөөлж байгаа. Нөгөө талаас дотоодын криптовалютын ханш унахад эрэлт багасах, зах зээлд олон тооны криптовалют гарах, нэр хүнд унах, блокчейн технологид нэвтрээгүй гэх мэт зүйлс нөлөөлсөн гэж үзэж болно. Учир нь энэ зах зээл харьцангуй шинэ бөгөөд маш эмзэг гэдгийг хөрөнгө оруулагчид анхаарах хэрэгтэй.

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Б.Лхагвасүрэн: Монгол Улс одоогоор дефолтод орох эрсдэлээс хол байгаа

Огноо:

,

Монголбанкны Ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэнтэй инфляц, төлбөрийн тэнцэл, дефолт зарлах эрсдэлийн талаар ярилцлаа.

- Инфляц 6 сарын сүүлээр 16 хувьд хүрлээ. Өнөөгийн өндөр инфляцад чухам юу нөлөөлж байна вэ?

Өнөөдөр инфляц дэлхий нийтийн асуудал, төв банкуудын хувьд сорилт болоод байгаа. Америк, Европын орнуудад инфляц 9 орчим хувьд хүрч сүүлийн 40 жилийн хамгийн өндөр түвшиндээ хүрлээ. Удахгүй 2 оронтой тоогоор илэрхийлэгдэх төсөөлөл, тооцоолол хийгдэж байна. Түүнд нөлөөлж буй гол хүчин зүйлс нь ч ижил юм. Цар тахлын давлагаа хүчтэй байсан 2021 оны хувьд тээвэр логистикийн гацаа, бараа бүтээгдэхүүний нөөцийн хомсдол, зардлын өсөлттэй холбоотой үнийн өсөлт зонхилж байсан бол энэ оны 2 дугаар сараас хойш геополитикийн эрсдэлүүд, тэр дундаа Украин улсад үүссэн нөхцөл байдал, түүнтэй холбоотой барууны орнуудаас ОХУ-д тавьсан эдийн засаг, санхүүгийн хориг арга хэмжээний үр дагаварт шатахуун, эрчим хүч, хүнсний зарим бүтээгдэхүүний үнэ дэлхий нийтээр хурдтай өсөж байна. Дэлхий нийтийг хамарсан импортын барааны үнийн өсөлт манай улсыг тойроогүй, бүр ч илүүгээр нөлөөлж байна. Үндэсний статистикийн хорооноос мэдээлснээр 2022 оны 6 дугаар сард улсын хэмжээнд жилийн инфляц 16.1 хувь гарсны 57.1 хувь буюу 9.2 нэгж хувь нь импортын барааны үнийн өсөлтөөс шалтгаалаад байна. Тухайлбал, манай улс 100 хувь импортоор авдаг шатахууны үнийн өсөлтийн нөлөө 3 орчим нэгж хувийг, импортын хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн нөлөө 2.5 орчим нэгж хувийг, үлдсэн 3.7 нэгж хувийг импортын барааны үнийн өсөлт дангаар бүрдүүлж байна. Энэ нь биднээс үл хамаарсан гадаад шокын нөлөөгөөр инфляц өдөөгдөж буйг харуулж байна. Дотоодын барааны хувьд, махнаас бусад хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт 4 нэгж хувийг, үйлчилгээний үнийн өсөлт 2 нэгж хувийг, дотоодын бусад барааны хувьд 1 нэгж хувийг бүрдүүлсэн дүр зурагтай байна. Өөрөөр хэлбэл, импортын орц, шатахууны үнийн өсөлтийн нөлөөгөөр дотоодын хүнс, тэр дундаа хүнсний ногоо, төрөл бүрийн өөх тос, талх, гурил болон сүү, сүүн бүтээгдэхүүний бүлгийн үнийн өсөлт өндөр байна.

- Мөнгөний бодлогын үндсэн зорилт нь үнийн тогтвортой байдал гэж их тайлбарладаг. Инфляцын өрнөлтэй мөнгөний бодлогоор хэрхэн тэмцэж байна вэ?

Макро эдийн засгийн талаасаа инфляцыг анх нийлүүлэлтийн, импортын шалтгаантай хүчин зүйлс өдөөж, улмаар инфляцын “хоёрдахь үеийн нөлөө”-гөөр бусад бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ цааш үргэлжлэн өсөх хандлага ажиглагдлаа. Өөрөөр хэлбэл, анх цөөн нэр төрлийн импортын барааны үнэ хүчтэй өсөж, улмаар дотоодын бусад бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнүүдийн үнийн өсөлтөд шилжих үзэгдэл ажиглагдаж эхэлж байна. Эдийн засгийн өсөлт эмзэг, салбаруудад идэвхжил жигд бус, хөдөлмөрийн зах зээл буюу ажил эрхлэлт, өрхийн хэрэглээ цар тахлын өмнөх түвшнээс давж сэргээгүй хэвээр байгаа ийм үед эдийн засагт бизнесийн мөчлөгийг харуулдаг үйлдвэрлэлийн зөрүү уул уурхай болон уул уурхайн бус салбарын аль алины хувьд сөрөг түвшинд байсаар байгаа. Энэ нь эрэлтийн инфляцын дарамт одоо ч харьцангуй бага байгааг илтгэж байна. Харин хэрэглээ, хөдөлмөрийн зах зээл, эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэхийн хэрээр инфляц эрэлтээр өдөөгдөх буюу “хоёр дахь үеийн нөлөө”-гөөр эрчимжих эрсдэлтэй байдаг.

Харин манайд арай өөр дүр зурагтай байгаа учир инфляцын хүлээлт эрчимжихээс сэргийлэх, инфляцыг эрэлтийн өсөлтөөр нэмж өдөөхгүй байх, төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг өсгөх зорилгоор мөнгөний бодлогыг чангаруулах алхмыг өнгөрсөн оны намраас хойш шат дараатай алгуур авч хэрэгжүүлж байна. Цар тахлын зарим үеүдэд 2-3 улирал дараалан агшиж байсан эдийн засгийн сэргэлтийг дэмжих, хадгалах үүднээс мөнгөний бодлогыг алгуур чангаруулах бодлогыг баримталж ирлээ.   

Тухайлбал, Монголбанк цар тахлын үед банкуудад мөрдүүлж байсан хөнгөлөлттэй зохицуулалтын арга хэмжээг 2021 оны 7 дугаар сарын 1-нээс 2022 оны 4 сарын 1-ний хооронд үе шаттайгаар хэвийн горимд шилжүүлэх арга хэмжээг авч эхэлсэн. Үр дүнд нь банкны зээл олголт сэргэж, тогтвортой үргэлжилж байна. Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хорооны 2021 оны 12 дугаар сарын хурлаас төв банкнаас банкуудад олгодог урт хугацаат репо санхүүжилтийн хүүг ‘бодлогын хүү+0.5 хувь’ байхаар өсгөн тогтоосны дээр долларжилтын эрсдэлээс, төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг хадгалах зорилгоор гадаад валютын татан төвлөрүүлсэн хөрөнгөнд тооцох заавал байлгах нөөцийн хувийг 3 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 18 хувьд хүргэх шийдвэрийг гаргасан. Түүнчлэн, 2022 оны 1 дүгээр сард ээлжит бусаар хуралдаж мөнгөний бодлогын төлөвийг бодлогын хүү болон төгрөгийн заавал байлгах нөөцийн хувиар дамжуулан үргэлжлүүлэн чангаруулсан. Тухайлбал, бодлогын хүүг 0.5 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 6.5 хувьд хүргэх, төгрөгийн татан төвлөрүүлсэн хөрөнгөнд тооцох заавал байлгах нөөцийн хувь хэмжээг 2 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 8 хувьд хүргэх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн.

2022 оны 3 болон 6 дугаар сарын Мөнгөний бодлогын хорооны ээлжит хурлаар инфляцын хүлээлт өсөх, төлбөрийн тэнцэлийн алдагдал нэмэгдэхийн зэрэгцээ гадаад суурь хүү илүү хурдтай өсөх нөхцөлийг харгалзан бодлогын хүүг харгалзан 2.5 болон 1 нэгж хувиар нэмэгдүүлж 10 хувьд хүргэх шийдвэрийг гаргаад байна. Нэг удаагийн алхмаар 2.5 нэгж хувиар огцом нэмэгдүүлж байгаа нь зах зээлд дохио өгөх болон үндэсний мөнгөн тэмдэгт төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг нэмэгдүүлэх зорилготой. Ерөнхийдөө цаашдаа өсөх хандлагатай байсан инфляц болон ханш дээр өсөлт нь саарч тогтворжилт бий болсон гэж харж байна. Мөнгөний бодлогын арга хэмжээний үр дүнгүүд тэр дороо биш тодорхой хугацааны дараа гардаг учир дунд хугацаанд инфляц хэвийн байдалд орж, зорилтот түвшинд тогтворжих боломжтой.

-Өнөөгийн өндөр инфляцад шийдэл байна уу? Энэ намраас байдал улам хүндэрнэ гэх хүлээлт нийгэмд газар аваад байна шүү дээ.

Инфляц одоогийн түвшний орчим, арай бага түвшинд энэ он дуустал хадгалагдаж, ирэх оны эхнээс алгуур буурсаар 2 дугаар хагаст 6+/-2 хувийн зорилтот түвшний интервалд орж, тогтворжих хүлээлт хэвээр байна. Ийнхүү төсөөлөхөд хэд хэдэн хүчин зүйлс нөлөөлж байна. Нэгд, авч хэрэгжүүлж буй мөнгөний хатуу бодлогын нөлөө энэ намраас хүчтэй гарч эхэлнэ. Хатуу бодлого  инфляцын хоёр дахь үеийн нөлөөг хязгаарлаж, инфляц тогтворжиход чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Хоёрт, шатахуун, хүнсний үнийг тогтворжуулах чиглэлд Засгийн газраас авч хэрэгжүүлж буй шат дараатай арга хэмжээнүүдийн үр дүнд одоогийн инфляцыг өдөөж буй хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт энэ намраас саарах хүлээлттэй байна. Манай эдийн засаг, зарим салбар улирлын шинжтэй бөгөөд үүнийгээ дагаад хэлбэлзэл өндөртэй учир энэ жилийн тариалалт, хүлээгдэж буй ургацын байдал улирлаа дагаад эерэг хүлээлтийг бий болгож байна.

Гэхдээ мэдээж геополитикийн хурцадмал байдал цаашид хэрхэн өөрчлөгдөх нь дэлхийн зах зээл дээрх манай импортын хүнс, шатахууны үнийн цаашдын төлөв, гадаад худалдааны логистик, тээвэрлэлтэд шууд тусгалаа олно. Түүнчлэн, хэдийгээр дэлхий нийтэд инфляц түр зуурын биш болж 2023 онд ч үргэлжлэх дүр зурагтай байгаа боловч 2022 оны түвшнээсээ буурахаар төсөөллүүд гарч байна. Иймд, геополитикийн эрсдэлүүд нэмэгдэхгүй тохиолдолд дотоодын хүнсний нөөц бүрдүүлэлт сайн хийгдсэнээр ирэх жил манай инфляц эргэн буурч, тогтворжих хүлээлт давамгайлж байгааг дахин онцлон хэлье.

- Төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш тогтвортой байх, гадаад валютын нөөц буурахгүй байх боломж хэр байна вэ? Нүүрсний экспорт саатаж, төлбөрийн тэнцэл алдагдалтай, валютын нөөц буурсан талаар хэвлэлээр, сошиал орчинд ч их ярьж байна.

Манай улсын валютын орох, гарах урсгалыг харуулдаг төлбөрийн тэнцэл энэ оны эхний 6 сарын байдлаар 1.1 орчим тэрбум ам.долларын алдагдалтай гараад байна. Үүнд хил боомт дээрх гацаанаас шалтгаантай нүүрсний экспортын биет хэмжээний гүйцэтгэл бага байснаас гадна бидний гаднаас авч хэвшсэн импортын шатахуун, хүнсний бүтээгдэхүүний дэлхийн зах зээл дээрх үнийн өсөлт голлон нөлөөлж байна. Тухайлбал, энэ оны эхний 6 сарын байдлаар нефтийн бүтээгдэхүүний импорт өмнөх оны мөн үеэс 306 сая ам.доллараар өсөж 766 сая доллар, хүнсний импорт 122 сая ам.доллараар өсөж 526 сая ам.долларт хүрээд байна. Улмаар төлбөрийн тэнцэл алдагдалтай байгаа нь валютын нөөц, төгрөгийн ханшид том дарамт болж байна. Гэхдээ хилээр гарч буй нүүрсний биет хэмжээ сүүлийн саруудад нэмэгдэж буй сайн мэдээтэй байгаа бөгөөд экспортын орлого ирэх саруудад нэмэгдэх хүлээлт ч өсөөд байна. Дэлхийн зах зээл дээрх манай экспортын эрдэс бүтээгдэхүүний үнэ бага зэрэг хэлбэлзэлтэй байгаа хэдий ч харьцангуй өндөр түвшинд хадгалагдсан хэвээр байна. Иймд экспортын бүтээгдэхүүний хил нэвтрэлтийн асуудал шийдвэрлэгдчихвэл валютын орох урсгалын нөхцөл байдал эргэн сайжрах боломж нээлттэй хэвээр байгааг онцлох нь зүйтэй. Төсөв, мөнгөний бодлогын нөлөөгөөр импортын өсөлт ч ирэх улирлуудад саарах хүлээлт байна. Түүнчлэн, ирэх саруудад гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын орох урсгал хэвийн үргэлжилж, олон улсын донор байгууллагуудаас санхүүжилт орж ирэхээр хүлээгдэж буй тул гадаад валютын нөөцөд эергээр нөлөөлнө.

АНУ-ын суурь хүү өсөж эхэлсний дээр глобал эдийн засгийн тодорхой бус байдалтай холбоотойгоор ам.долларын ханш дэлхийн бусад валютуудын эсрэг хүчтэй чангарч байна. Сүүлийн 1 жил гаруй хугацаанд ам.долларын индекс буюу бусад голлох валютууд (евро, иен, фунт, юань гэх мэт)-тай харьцах ханш 15 хувиар чангараад байна. Харин төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханш энэ хугацаанд 10 хувиар л сулраад байна. Өнөөгийн хүнд сорилтын үед Монголбанк төгрөгийн ханшаас илүү валютын нөөцөд анхаарах хэцүү сонголтын хүрээнд ажиллаж байгаа ч ханш уян хатан байдлаар тогтворжсон байдалтай байгаа. Бодлогын хүүг шат дараатай өсгөн төгрөгийн харьцангуй өгөөжийг нэмэгдүүлж байгаа нь төгрөгийн ханшийг тогтвортой байх суурь нөхцөл болж байна.

- Гадны зарим байгууллагууд, зарим дотоодын эдийн засагчид Монгол Улсыг дефолтод орох эрсдэлтэй гэж буй. Үнэхээр дефолтод орох бодит эрсдэл нүүрлээд байна гэж үү?

Товчхондоо, тийм бодит эрсдэл бий болоогүй. Монгол Улс дефолт зарлах хүнд нөхцөлтэй нүүр тулсан гэж үзэхгүй байна. Эдийн засгийн суурь үзүүлэлтүүд харьцангуй сайн байгаа. Өмнөх удаа буюу 2016 онд дефолтын эрсдэл яригдаж байх үед эдийн засгийн нөхцөл байдал өнөөдрийнхөөс илүү хүнд, гол үзүүлэлтүүд сул байсан. Гадаад валютын нийт нөөц 1 тэрбум ам.долларт хүрэхтэй үгүйтэй, импортын 3 сарын хэмжээнээс ч доош орж, төсвийн алдагдал ДНБ-ий 15 хувийг давсан, богино хугацаанд төлөх томоохон өр төлбөрийн асуудалтай байсан. Тухайн үед Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг Мүүдиз агентлагийн хувьд “Caa1” буюу  маш өндөр эрсдэлтэй түвшинд, харин Фитч болон Эс энд Пи агентлагууд зээлжих зэрэглэлийг “B-” болгож 2 шат дараалан бууруулж байв.  

Харин одоо гадаад валютын нөөц 3 орчим тэрбум ам.доллар буюу импортын 5-6 сарын хэрэгцээг хангах түвшинд бөгөөд төсвийн алдагдал ДНБ-ий 5 орчим хувьтай, эдийн засгийн өсөлт энэ оны эцэст 2 хувийг давах хүлээлттэй байна. Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2023 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2024-2025 оны төсвийн төсөөллийн тухай хууль, УИХ-ын тогтоолоос харахад ирэх жилүүдэд төсөв, санхүүгийн сахилга бат хангагдах дүр зурагтай байна. Эдийн засгийн одоогийн суурь, цаашдын төлөв эерэг, дефолтын эрсдэл хол байгааг зээлжих зэрэглэл тогтоогч байгууллагууд мөн баталгаажуулаад байна. Тухайлбал, энэ оны 5 дугаар сард Фитч агентлаг, 7 дугаар сард Эс энд Пи агентлаг манай улсын үнэлгээг “B”, төлөвийг “тогтвортой” хэвээр үлдээснээ баталгаажуулаад байна. Энэ нь олон улсын хөндлөнгийн хараат бус шинжээчдийн эдийн засгийн цаашдын төлөвт, гадаад өрөө хугацаанд нь эргэн төлөх чадварт өгч буй үнэлгээ юм.

Мөн 2022-23 онуудад төлөгдөх, валютын нөөцөнд ихээхэн дарамт учруулах зарим өр төлбөрийг хойшлуулж улсын өрийн удирдлагыг сайжруулахад томоохон алхмуудыг өнгөрсөн хугацаанд хийж чадсан байгаа. Дээр нь мега төслүүд болох Оюу толгой удахгүй бүрэн хүчин чадлаар ажиллах, боомтууд холбогдож уул уурхай болон тээврийн салбар сэргэхээр хүлээгдэж байгаа нь хүндрэлээс гарах боломжийг бий болгоно гэдэгт итгэлтэй байна.

-Монгол Улсын гадаад өрийн статистикийг Монголбанк нэгтгэж зарладаг. Гадаад өрийн статистик дээр онцлох зүйл нь юу вэ, энэ талаар мэдээлэл өгнө үү.

2022 оны 1 дүгээр улирлын эцэст, Монгол Улсын нийт гадаад өр 33.9 тэрбум ам.доллар байна. Энэ нь ОУВС-ийн аргачлалаар тооцож гаргадаг статистик үзүүлэлт бөгөөд, дотор нь зээл, бондоос гадна хөрөнгө оруулалтууд ч багтдаг. Жишээ нь Оюу толгой дээр гэхэд хэдийгээр статистик аргачлалаар өр гэж бүртгэж байгаа ч экспорт хийгээд, татвар төлөөд явж байгаа дефолтын эрсдэлгүй цэвэр хөрөнгө оруулалт явж байгаа юм.   

Мөн нийт өрийн 30% орчим нь төрийн байгууллагуудын өр, үлдсэн 70% орчим нь хувийн хэвшлийн өр байдгийг анхаарах нь зүйтэй. Хувийн хэвшлийн гадаад өр гэдэгт улсын болон орон нутгийн төсвөөс эргэн төлөгдөх нөхцөлгүй буюу Засгийн газраас баталгаа гаргаагүй, банкууд болон аж ахуйн нэгжүүдийн гадаад зээл, худалдааны өглөг, компани хоорондын зээл болон бусад өр төлбөр юм. Өөрөөр хэлбэл, нийт өрийн дийлэнх нь аж ахуйн нэгжүүд өөрсдөө төлчих өр төлбөр, эсвэл гаднаас татсан хөрөнгө оруулалт юм. Жишээ нь, нийт гадаад өрөөс Засгийн газрын өр 8.4 тэрбум ам.доллар, Төв банкны өр 2.6 тэрбум ам.доллар, мөн төрийн өмчийн оролцоотой банк, аж ахуйн нэгжүүд (Төрийн банк, Хөгжлийн банк, Эрдэнэт УБҮ, Улаанбаатар төмөр зам, Эрдэнэс таван толгой, Монголросцветмет зэрэг)-ийн нийт 1.5 тэрбум ам.долларын гадаад өрийг хасаад тооцвол 21.4 тэрбум ам.долларын өр үлдэж байна. Энэ үлдсэн 21.4 тэрбум ам.долларын гадаад өрийг үүсгэж, захиран зарцуулсан хувийн хэвшлийн байгууллагууд маань түүнийг эргэн төлөх үүргийг зэээлдүүлэгчдийн өмнө бүрэн хариуцах үүрэгтэй, харин төр засаг, татвар төлөгчид өмнөөс нь ямар нэг үүрэг хүлээхгүй гэсэн үг. Бас нэг жишээ дурдахад, Хонг Конгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй Монголиан Майнинг Корпорэйшн (Энержи ресурс) 2016 онд 600 сая ам.долларын бонд, 100 орчим сая ам.долларын гадаад зээл, хүүний төлбөрөө төлж чадалгүй, улмаар компанийн ханш нь жилийн дотор 83 хувиаар унаж байсныг санаж байгаа байх. Тухайн үед Энержи ресурс компанийн зүгээс бонд эзэмшигчид, зээлдүүлэгч нартайгаа зээлийн бүтцээ шинэчлэх хэлэлцээрийг хийсэн байдаг бөгөөд эргэн төлөлтийн хугацааг 6 жилээр хойшлуулж, хүүний хэмжээгээ бууруулж чадсанаар санхүүгийн хүндрэлийг шийдвэрлэсэн байдаг. Иймд хэдийгээр нийт өр 33 тэрбум гэх өндөр дүн яригдаж байгаа боловч, үнэхээр дeфолтын эрсдэл бий юу, татвар төлөгчдөд хэр дарамт учруулах вэ гэдэг дээр зөв дүгнэлт хийхийн тулд доторх бүтцийг нь задалж харах нь чухал юм.    

Ярилцсанд баярлалаа!

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Чөлөөт цаг22 цаг 50 минут

Цэцэрлэгийн зориулалтаар түрээслэх байрын засварын ажлын явцыг шалга...

Улстөр нийгэм22 цаг 52 минут

УИХ: Ажлын хэсгийн хуралдаан боллоо

Улстөр нийгэм22 цаг 54 минут

Уул уурхайн салбарын нийгэм, эдийн засагт нөлөөлж буй байдлыг үнэлнэ...

Чөлөөт цаг22 цаг 56 минут

Шуудангийн нэгдсэн код илгээмжийн хүргэлтийг хөнгөвчилнө

Чөлөөт цаг22 цаг 59 минут

Халимаг үүлдрийн үхрээр малын чанарыг сайжруулах талаар санал солилц...

Шударга мэдээ23 цаг 1 минут

Санхүүгийн салбарын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувь 20.3 хувь...

Улстөр нийгэм23 цаг 5 минут

УИХ-ын дарга Г.Занданшатар Дэлхийн шатрын олимпиадын аварга Б.Мөнгөн...

Чөлөөт цаг23 цаг 8 минут

“JCI” байгууллагын ерөнхийлөгч Архенис Ангулог хүлээн ав...

Чөлөөт цаг23 цаг 10 минут

Нэгдүгээр ангийн сурагчдын цахим элсэлтийг өнөөдрөөс эхлэн баталгааж...

Чөлөөт цаг23 цаг 18 минут

Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал эд, эдлэл, идээ, ундаа олно

Санал болгох