Бидэнтэй нэгдэх

Үзэл бодол

Ц.Хатанбаатар: Хүүхдийг гэмт хэрэг, осол, гэмтлээс урьдчилан сэргийлэхэд эцэг эх, асран хамгаалагчдын анхаарал, хараа хяналт чухал

Огноо:

,

Цагдаагийн ерөнхий газрын Гэр бүлийн хүчирхийлэл, хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн, цагдаагийн дэд хурандаа Ц.Хатанбаатартай ярилцлаа.

-Сургууль, цэцэрлэг амарсан, урин дулаантай холбоотой хүүхэдтэй холбоотой ямар төрлийн дуудлага мэдээлэл илүүтэй бүртгэгдэж байна вэ?

-Сурагчдын зуны амралт болон урин дулааны улиралтай холбогдуулан амралт, зугаалга, аялал жуулчлал идэвхэждэг. Насанд хүрээгүй хүүхдүүд эцэг эхийн хараа хяналтаас хол хөдөө орон нутагт өвөө эмээ, хамаатан садан, ах дүүгийндээ очих, зуслан явах, найз нөхдөөрөө гол ус, ой модруу зугаалах, тоглох гэх мэтээс үүдэн төөрөх, гол,  усанд живэх,  өндрөөс болон морь унах үедээ унаж бэртэх, орчиндоо аюул учруулж болзошгүй ан, амьтны нөлөөнөөс амь нас эрүүл мэндээр хохирох, мотоцикл, мопед, унадаг дугуй, дугуйт тэшүүр, дугуйт тавцан  зэргээр замын хөдөлгөөнд оролцох, зорчих хэсэг дээр тоглох зэргээс зам тээврийн осолд өртөх, эцэг эх нь ажилдаа явсан хойгуур хяналтгүй цахим орчинг удаан хугацаагаар ашигласнаас цахим донтолтод өртөх, цахим гэмт хэргийн хохирогч болох зэрэг гэмт хэрэг, зөрчилд өртөж хохирдог.

Гэмт хэрэг, зөрчлөөс гадна ахуйн осол гэмтэлд жишээлбэл халуун шингэн, халаах хэрэгсэл, гал түймэр, хийн төлөвийн бодис буюу халуун уур, хийнд түлэгдсэн, явганаас, нүхэн жорлон, худаг, шуудуунд унах, барилга байгууламж, бусад өндөр түвшинээс унах, гол, мөрөн, нуур, тогтоол усанд унах, живэх гэх мэт золгүй байдлаар амь нас, эрүүл мэндээр хохирох, бэртэж гэмтэх байдал ихээр бүртгэгддэг.

-Энэ он гарснаас хойш буюу эхний 5 сарын байдлаар гол, нуурын усанд живсэн хэчнээн тохиолдол бүртгэгдсэн бэ ?

-Он гарснаас хойш насанд хүрээгүй хүн гол, нуурын усанд живж амь нас нь хохирсон 7 харамсалтай тохиолдол бүртгэгдсэн. Үүнээс гадна урин дулааны улиралд улс, аймаг, сум, дүүргийн тэмдэглэлт ой, үндэсний их баяр наадам тэмдэглэхтэй холбогдуулан хурдан морь унаач хүүхдүүд, хөдөө амралтаа өнгөрүүлж байгаа болон малчин хүүхдүүдийн асуудал хөндөгддөг. Хүүхдүүд мориноос унах, чирэгдэх гэх мэтээр амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирох  тохиолдлууд нэмэгддэг.  Энэ оны эхний 5 сарын байдлаар мориноос унаж нас барсан 8 тохиолдол бүртгэгдсэнээс хурдан морины үсэргээ, сунгааны үеэр 2, бусад байдлаар буюу морь унах, малд явах зэрэг үед 6 тохиолдол бүртгэгдсэн.

-Хүүхэд гэмт хэрэгт холбогдох, өртөж хохирох шалтгаан нөхцөл нь юу байна вэ?

-Хамгийн гол шалтгаан эцэг, эх асран хамгаалагчдаас насанд хүрээгүй хүнд тавих хараа хяналт дутмаг, сул, анзааргагүй байдал мөн тэдний  өөрсдийн үлгэр дуурайлал нөлөөлж байна. Хүүхэд бол эцэг эхийн тусгал. Хүүхдээ би ингэж хүмүүжүүлээгүй хэнийгээ дуурайсан юм гээд хүүхдэд буруу өгөөд байдаг. Гэтэл хүүхэд эмээ, өвөө, эцэг, эх, ах эгч нарын хийж байгаа үйлдэл, хүнтэй харилцаж байгаа байдал, үйл хөдлөл бүрийг тусган авч тэр бүгдийг сурч өсдөг, хүмүүждэг. Гэтэл эцэг эхчүүд хүүхдийн дэргэд архидан согтуурдаг, тамхи татдаг, гэр бүлийн таагүй уур амьсгалаас үүдэн хэрүүл маргаан үүсгэх, зодолдох, гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдэх, бие биедээ хүндэтгэлгүй хандах, гэр бүлээрээ замын хөдөлгөөнд оролцож явахдаа замын түгжрэл зэргээс шалтгаалан бусад жолооч нартай маргалдах, явган зорчигч, бусад иргэдтэй хэрүүл марган үүсгэх, хараах, биеийн зохисгүй хэлэмж гаргах, хүүхдээ дагуулаад гарцгүй газраар зам хөндлөн гардаг, нус цэрээ хаях, бие засах гээд зохисгүй үйлдлүүд гаргадаг. Хүүхдийн хувьд эцэг эх, ах эгч нар бол хамгийн мундаг, хамгийн сайн, хамгийн хамгийн эрхэм  хүмүүс нь. Том болоод аав шигээ, ээж шигээ хүн болно л гэж боддог. Гэтэл өсөж байгаа орчинд нь хамгийн эрхэм мундаг хүмүүсийн гаргаж байгаа үйлдэл тэдэнд ингэж болдог юм байна. Аав ээж ингэж л ярьдаг, ингэж л хийдэг юм чинь би бас ийм байх ёстой гэсэн буруу үлгэр дуурайл авч, түүнийг даган дуурайсаар рефлекс, хүмүүжил нь болчихдог. Үүнийг эцэг эхчүүд анзаардаггүй. Хүн бүрийн ар гэр, эцэг, эхчүүд ийм байдалтай биш хэсэг бүлэг цөөнхийг дурдсан юм шүү.  Зөв үлгэр дуурайлалтай, хүүхдээ зөв хүмүүжүүлсэн олон олон гэр бүл, эцэг эхчүүд дийлэнх нь байгаа. Эцэг эхчүүдийн нийтлэг боддог, ярьдаг зүйл миний хүүхэд ямар нэг муу зуршилгүй, хичээл сургууль, дугуйлан секцэндээ тогтмол явж байгаа гэж бодоод анхаарал тавьдаггүй. Болох болохгүй зүйл байгаа эсэх, ямар хүмүүстэй найзалж нөхөрлөж байна, орой үдэш хаагуур явж байна гэдэгт хяналт тавьдаггүй,  найз нөхөд шиг нь ярилцдаггүй. Гэтэл хүүхэд нь хичээл сургуульдаа, дугуйлан секцэндээ явлаа гэж гараад тэндээ очдоггүй, бусдад уруу татагдсан, буруу, муу зуршилтай болсон, бусадтай нийлж гэмт хэрэг, зөрчил үйлддэг болсон байх тохиолдлууд их. Хэрэг зөрчилд хохирч, холбогдсон үед л эцэг эхчүүд анхаарч даанч сүүлийн үед орой үдэш найз дуудлаа, айлд очиж хичээлээ хийнэ гээд гараад байсан юм, хичээлдээ сайн байсан гэнэт хичээлдээ дургүй болоод багш нар нь хичээлээ хийхгүй байна гээд байдаг болчихсон байсан юм, хувцас хунар нь тийм болчихсон байсан, үзэж хараагүй хувцас хунар өмсөөд найзтайгаа сольж өмссөн, манай найз өгсөн гээд байсан юм, гэрээсээ гарах дургүй болоод өрөөгөө түгжээд суучихдаг болсон, халааснаас нь нээрэн ийм тийм зүйл гараад байдаг болчихсон байсан юмаа тэр үед л ингээд яваад байсан байна, тэр үед нь асуухгүй яаваа гэх зэргээр гэмшдэг.

Өсвөр насны хүүхдүүд шилжилтийн насандаа ааш зан нь хувирдаг, өөрийгөө бусдаас тусгаарлах, өөрөө бие даан шийдвэр гаргах, өөрийгөө илэрхийлэх гэх мэт хандлага гаргаж эхэлдэг. Яг энэ үед нь эцэг эхчүүд найз шиг нь байж ярилцах, юу болж байгаа юу болохгүй байна түүний шийдлийг олоход нь туслах, өөрийнх нь гаргах гэж байгаа шийдвэрийг сонсож өөрийн туршлагаар зөвлөгөө өгөх мэтээр зөв тийш нь чиглүүлэлгүй загнах, хүсэл зоригийг нь мохоох, үл ойлголцол үүсгэх зэргээс болоод хүүхэд намайг ойлгодоггүй, цагддаг, яагаад заавал би гэх мэтээр өөрийгөө хамгаалах, тулгамдаж байгаа асуудлаа нуух, түүнээс болоод буруу шийдвэр гаргах, яг энэ үед өөрт нь сайн хандсан юм уу өөрийг нь дураар нь байлгаж хүсэл сонирхлыг нь дэмжиж байгаа мэт үйлдэл үзүүлсэн буруу үлгэр дуурайлалтай нэгнийг дагаж буруу замаар орох эхлэлийг нь тавьж өгнө гэсэн үг.

Болзошгүй гэмт хэрэг зөрчилд өртөж хохирох, холбогдохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хүүхэдтэйгээ найзууд шиг нь нууж хаалгүй ярилцдаг, өдөрт болсон асуудлынх нь талаар асуудаг, болж бүтэхгүй байгаа зүйл байгаа эсэхийг нь асуудаг, зөвлөдөг байх, хүүхдийн сэтгэл санаа, үйл хөдлөл, хэвийн байдал өөрчлөгдөж байгаа зэргийг анзаарч, тодруулдаг, мэдээлэлтэй байх, хараа хяналтаа сулруулахгүй байх нь маш чухал.

-Зуны улиралд хүүхдийн эсрэг гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ямар арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж ажиллаж байна вэ?

-Цагдаагийн байгууллагаас хүүхэд хамгаалах чиглэлээр насанд хүрээгүй хүүхдийг гэмт хэрэг зөрчилд өртөж хохирох, холбогдохоос урьдчилан сэргийлэх, сургуулийн орчинд үйлдэгдэх гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох зорилгоор хүүхдийн асуудал хариуцсан мэргэжилтнүүд сургуулийн нийгмийн ажилтан, эцэг эх, асран хамгаалагч, багш ажилчидтай хамтран гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг нутаг дэвсгэрийн онцлогт тохируулан тогтмол зохион байгуулж ажилладаг. 

Эцэг эх, асран хамгаалагч, багш ажилчдыг чадавхжуулах, эрх зүйн мэдлэгийг дээшлүүлэх зорилгоор төрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран сургалт зохион байгуулах, байгууллагын цахим хуудсанд хүүхэд хамгааллын чиглэлээр сургалтын материал боловсруулан байршуулах, гарын авлага бэлтгэн тараах, аймаг, дүүргийн “Хүүхэд хамгааллын хамтарсан баг”-ийн зөвлөгөөнд “Хүүхэд хамгааллын өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар танилцуулж, цаашид анхаарах асуудлуудаар мэдээлэл хийж цаашид хэрэгжүүлэх ажил арга хэмжээний санал, солилцох, бусад мэргэжлийн байгууллагатай хамтран сургуулийн орчин, гудамж талбайн аюулгүй байдлыг хангах, хүүхдэд эрсдэл учруулж болзошгүй нөхцөл байдлыг бууруулах чиглэлээр үзлэг шалгалт хийх зэрэг ажлуудыг тасралтгүй зохион байгуулж байна.

Сурагчдын насны онцлогт тохируулан бага дунд ахлах ангийн сурагчдад болзошгүй гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тодорхой сэдвүүдээр сургалт зохион байгуулах, сургуулийн орчинд үйлдэгддэг гэмт хэрэг зөрчлийн талаар  сурагчдаас санал хүсэлт мэдээлэл авах хайрцаг байршуулах, хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа, хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл үйлдэгдсэн тохиолдолд хандах утасны дугаар бүхий мэдээлэл байршуулах, хүүхдийг зам тээврийн осолд өртөхөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор сургуулийн орчинд эцэг эхчүүдтэй хамтран School police ажиллуулах, хүүхдийг явган хүний гарцаар гарах зөв дадал эзэмшүүлэх сургалтыг зэргийг зохион байгуулсан.

Сурагчдын зуны амралт эхэлж байгаатай холбогдуулан Цагдаагийн ерөнхий газар, Гэр бүл хүүхэд залуучуудын хөгжлийн газар, Онцгой байдлын ерөнхий газар, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газар, Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв зэрэг 5 байгууллагын даргын хамтарсан тушаал гарч “Нэгдүгээрт хүүхэд” нөлөөллийн аяныг энэ сарын 09-ны өдрөөс эхлэн зохион байгуулж байна.  Арга хэмжээний хүрээнд эрсдэлт нөхцөл байдалд байгаа хүүхдийг илрүүлэх, хүүхдийг болзошгүй гэмт хэрэг зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх,  эцэг эхчүүд, хүүхэд хамгааллын чиглэлээр ажиллах үүрэг бүхий төрийн болон төрийн бус байгууллагын ажилчдыг чадавхжуулах, ажлыг нь эрчимжүүлэх, урин дулааны улирал эхэлж аялал зугаалга эхэлдэгтэй холбогдуулан гол, мөрөн, нуурын усанд живэх, үер усны аюулаас урьдчилан сэргийлэх, эргүүл шалгалт хийх,  хэвлэл мэдээллийн байгууллагаар  дамжуулан иргэдэд сэрэмжлүүлэг, мэдээлэл хүргэх гэх зэрэг  24 төрлийн томоохон ажил арга хэмжээг үе шаттайгаар зохион байгуулахаар төлөвлөн арга хэмжээг эхлүүлээд байна.

-Манай улсад бага насны хүүхдийн цахим хэрэглээ их. Ялангуяа зуны улиралд энэ хэрэглээ их хэмжээгээр нэмэгддэг. Тэгвэл эцэг эхчүүд хүүхдийнхээ цахим хэрэглээнд хэрхэн хяналт тавьж гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх вэ?

-Эцэг эхчүүд бага насны хүүхдийг саатуулах гээд гар утсан дээр хүүхэлдэйн кино, дуу, клип зэргийг тавьж өгөөд суулгачихдаг. Энэ нь хүүхэд гар утсанд донтох, дэлгэцийн хамааралтай болох, хараа муудах, гар утасны долгионоос хамаарч бусад эрүүл мэндийн шалтгаан үүсч эхэлдэг. Тогтмол гар утас үзэх, гар утас үзэхийг хориглох, өгөхгүй бол уурлах, уйлах зэрэг үйлдэл үзүүлэх үед нь буцаагаад өгчихдөг. Энэ нь хүүхдийг цахим хэрэглээнд донтох эхлэлийг багаас нь эцэг эхчүүд өөрcдөө бий болгож байна гэсэн үг.

Зуны амралт эхэлж хүүхдүүд ихэнх цагийг гэртээ өнгөрүүлдэг. Эцэг, эхчүүд хүүхдүүдийг аюулгүй, гэртээ байгаа гэсэн байдлаар анхааралгүй орхигдуулдаг. Гэртээ байгаа хүүхдүүд цахим орчинд удаан хугацаагаар холбогддогоос цахим донтолтод өртөх, цахим гэмт хэргийн хохирогч болох тохиолдлууд ихэсдэг.

Эцэг эхчүүд цахим хаяг нээж өгөхдөө тодорхой хэмжээний хязгаарлалттай тохиргоо хийх, хяналт тавих, цахим орчинд ямар сайт, вейбээр зочилж байгаа, ямар хүмүүстэй найз нөхдийн холбоо тогтоож байгаа зэрэгт маш сайн анхаарч хяналт тавих хэрэгтэй, хүүхдүүддээ ухаалаг цахим хэрэглээ, цахим орчинд мөрдөх аюулгүй байдлын дүрэм, хуурамч мэдээлэл гэдгийг таних, цахим орчин дахь танихгүй хүний аюул, өөрийг нь танихгүй хүнээс айлган сүрдүүлсэн, зураг мэдээллээ өгөх, уулзахыг шаардсан  тохиолдолд эцэг эхдээ мэдэгдэж асуудлыг шийдвэрлэж байх зэргийн талаар хүүхдүүддээ зөвөөр ойлгуулж ярилцдаг, мэдээлэл солилцдог, хяналт тавьдаг байх.

Цагдаагийн байгууллагаас эцэг эхчүүд, хүүхдүүдэд зориулсан цахим гэмт хэргээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаарх сэрэмжлүүлэг, мэдээлэл, гарын авлага зэргийг тогтмол гаргаж цахим хуудсуудад байршуулдаг. Эцэг эхчүүд цагдаагийн байгууллагын пэйж хуудсуудаас хүлээн авч танилцан хэрэгжүүлж ажиллах боломжтой.

Кids, IWF зэрэг монгол мэдээллийн портал сайт байдаг. Та хүүхдүүдийг садар самуунд уруу татсан, хүүхдийн бэлгийн хүчирхийллийн зураг, видео бичлэг зэрэг хаягийг дээрх сайтад орж мэдээлснээр дээрх хаягийг устгах хаах  боломжтой. Таны өгсөн мэдээлэл бага насны хүүхдүүдийг цаашид хүчирхийлэлд өртөхөөс урьдчилан сэргийлж байгаа маш том ажил юм. Мэдээлэл өгөхөд хурдан, хялбар бөгөөд таныг бүрэн нууцална. Харин та өөрийн өгсөн мэдээллийн дагуу ямар арга хэмжээ авсныг мэдэхийг хүсвэл таны э-шуудангийн хаягийг авч тантай хариу холбоо барьдаг.

-Эцэг, эхчүүд насанд хүрээгүй хүнийг гэмт хэрэг, зөрчил, ахуйн осол гэмтэлд өртөхөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх хэрэгтэй вэ?

-Хүүхдийг болзошгүй гэмт хэрэг, зөрчил, осол, гэмтлээс урьдчилан сэргийлэхэд хамгийн чухал зүйл бол эцэг эх, асран хамгаалагчдын  анхаарал, тэдэнд тавих хараа хяналт юм.  Эцэг эхчүүд  хүүхдэд тавих хараа хяналтаа сайжруулах, өөрийн хийж байгаа үйлдэл, гаргаж байгаа шийдвэр бүрээ би энэ шийдвэрийг  гаргасан, энэ зүйлийг хийсэн тохиолдолд хүүхдийн эрх хөндөгдөх үү, хүүхдэд хор хохирол учрах уу, хүүхэд санамсар болгоомжгүй байдлаар осол гэмтэлд өртчих вий гэсэн байдлаар хандаж, болгоомжилж шийдвэр бүрээ эргэн харж гарч болзошгүй эрсдэлийг тооцон хариу арга хэмжээ авч байж шийдвэрээ гаргадаг байх хэрэгтэй.  Ингэснээр та гарч болзошгүй аюул ослоос урьдчилан сэргийлж насанд хүрээгүй хүмүүст учирч болох эрсдэлийг таслан зогсоож чадна.

Хүүхдүүдтэйгээ тогтмол харилцан ярилцаж байх, өөрийн гаргасан буруу үйлдлийн хор уршгийн талаар ойлгуулж, нөлөөлөх, амралт зугаалга, хөдөө орон нутагт аялахдаа гол, мөрөн нуурын орчимд бага насны хүүхдийг хараа хяналтгүй, харгалзах хүнгүй орхихгүй байх, мал амьтантай харьцуулахдаа аюулгүй байдлыг нь хангах, хурдаа тохируулж, хамгаалах бүс бүслүүлж, зориулалтын суудалд суулган замын хөдөлгөөнд дүрмийн дагуу оролцох, сүүлийн өдрүүдэд түр зуурын ус ихтэй бороо орж байгаатай холбогдуулан томоохон голуудын усны түвшин ихсэж байгаад тул голын эрэг, тохой орчимд буусан айл өрхүүд, аялал зугаалгаар явж байгаа иргэдэд гармаар гарах, гол ус, үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлэхийг анхааруулж байна.

Дэлгэрэнгүй унших

Сэтгэгдэл

Үзэл бодол

Б.Авид: Монголын археологи, палеонтологийн судалгаа дээгүүр үнэлэгддэг

Огноо:

,

Монгол Улсад орчин цагийн боловсрол, шинжлэх ухааны салбар үүсэн байгуулагдаад 101 жил болж буй. Тэгвэл “Шинжлэх ухааны ажилтны өдөр”-ийг 21 дэх жилдээ тэмдэглэн өнгөрүүлж байна. Шинжлэх ухааны салбарын ололт, амжилт, тулгамдаж буй асуудал болон цаг үеийн байдлаар Шинжлэх ухааны академийн эрдэмтэн, нарийн бичгийн дарга Б.Авидтай ярилцлаа.

-“Чингис хаан” тэргүүн зэргийн одонг академич Д.Доржготовт хүртээлээ. Шинжлэх ухааны салбарт өгч буй маш том үнэлгээ, итгэл хэмээн харж байна?

-Монгол Улсын Ерөнхийлөгч энэ жилийн төрийн дээд шагнал, тэргүүн зэргийн “Чингис хаан” одонг ШУА-ийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, академич Д.Доржготовт олгосон явдал бол манай төрөөс шинжлэх ухаандаа үзүүлж байгаа өндөр үнэлгээ, том итгэл юм. Итгэлийг зүтгэлээр хариулах нь бид бүхний зүй ёсны үүрэг, хариуцлага байх нь дамжиггүй. Шинжлэх ухааны салбарт хүртээж буй гурав дахь том шагнал боллоо. Үүний өмнө Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич, доктор, профессор цөмийн физикч, эрдэмтэн Х.Намсрай болон Сансрын нисгэгч, хошууч генерал Ж.Гүррагчаа нар “Чингис хаан” одонг хүртсэн юм.

Олон түмэн төдийлөн сайн мэдэхгүй ч гайхалтай бүтээл хийж, эх орондоо хувь нэмрээ оруулж буйг олж харан, шагнаж буй явдалд талархаж байна. Д.Доржготов гуай Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнг үүсгэн байгуулагдсан цагаас хойш 60 жилийн хүч хөдөлмөрөө хөрсний судалгаа хийхэд зориулсан. Хөрс байхгүй бол бид амьдрах боломжгүй. Энэ жил "Монгол Улсын үндэсний атлас" хэмээх бүтээл нь шинэчлэгдэн гарсан. Анхны атлас нь 1990 онд гарч, 2009 онд шинэчлэгдэж байсан юм. Бидний мэддэг “Нэвтэрхий толь” шиг үндэсний атласт бүх зүйлийг мөн багтаасан. Тодруулбал, газарзүйн гол бүтээлүүд орохоос гадна улс орны эдийн засаг, нийгмийн бүтэц байгуулал, хүн ардын амьжиргаатай холбоотой мэдээлэл нэг дор, зурагтайгаа багтсан байдаг. Дэлхий дээр өнөөдөр Үндэсний атластай 70 гаруй улс байна. Манай улс эрдэмтдийнхээ хүчээр үндэсний атласаа гаргасан дэлхийн цөөхөн улсын тоонд орж байгаа.

-Шинжлэх ухааны ажилтны өдөр тохиож байна. Тус өдрийг тохиолдуулан ямар ажил хийгдэж байна вэ?

-Шинжлэх ухааны ажилтны өдрийг 21 дэх жилдээ тэмдэглэж байна. Тус өдрийг тохиолдуулан бүтэн нэг сарын хугацаанд аян өрнүүлдэг. Энэхүү аян маань “Хүрэл тогоот” эрдэм шинжилгээний бага хурлаар эхэлдэг. Тус хуралд бүх залуу эрдэмтэд салбар салбараараа илтгэл хэлэлцүүлж, уралддаг юм. Долоон салбараас нийт 15 эрдэмтнийг сайдын нэрэмжит залуу судлаачийн грант мөнгөн шагналаар шагнадаг. Анх тус бүр дөрвөн сая төгрөгөөр шагнадаг байсан бол энэ жил 10 сая төгрөг болж нэмэгдсэн. Мөн аяны хүрээнд ирэх сарын 2-ны өдөр салбарын бүх ажилчид оролцсон нэгдсэн арга хэмжээ болно. Энэхүү арга хэмжээнд Ерөнхий сайд оролцож, “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ыг танилцуулна. “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ыг хэрэгжүүлэхэд эрдэмтэд хэрхэн оролцох талаар дэлгэрэнгүй хэлэлцүүлэг болох юм.

Монгол Улсын Шинжлэх ухааны Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит биеийн тамир, спортын дөрвөн төрөлт тэмцээнийг амжилттай зохион байгууллаа. Энэ жилийн нэг онцлог гэвэл ШУА-ийн салбарын бага чуулган үүсгэн байгуулагдсаны 25 жилийн ой болов. Тус ойг тохиолдуулан “Монгол Улсын шинжлэх ухаан, технологийн хөгжилд бага чуулган, төрөлжсөн академиудын гүйцэтгэх үүрэг, тулгамдсан асуудал, шийдэл” сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулсан. Энэ хүрээнд бага чуулган, төрөлжсөн академиудын цаашдын үйл ажиллагааны зорилтуудыг улсаа хөгжүүлэх төрийн урт болон дунд хугацааны бодлого, зорилтуудтай хэрхэн уялдуулж хэрэгжүүлэх тухай асуудлыг шүүн хэлэлцсэн юм. Энэ мэтчилэн салбарын чиглэл чиглэлээр маш олон арга хэмжээнүүд зохион байгуулагддаг.

-Шинжлэх ухааны академийн бүтэц, хэчнээн эрдэмтэн ажилладаг талаар танилцуулахгүй юу?

-ШУА нь 16 хүрээлэнтэй. Эдгээр хүрээлэнд нийтдээ 1100 орчим хүн ажиллаж байна. Эдгээрээс 900 гаруй нь эрдэм шинжилгээний, 200 орчим нь захиргааны ажилтан байдаг. 900 эрдэм шинжилгээний ажилтны 300 орчим нь доктор, профессороос дээш зэрэгтэй ажилчид байдаг бол 600 гаруй нь залуу ажилтан байна. ШУА-ийн хамгийн гол зорилго бол залуу ажилчдыг дараагийн эрдэмтэн Д.Доржготов гуай шиг болгох юм. Дээд сургууль төгсөөд ирж буй залуус эрдэм шинжилгээний ажилтан болтлоо багадаа 10 жилийн хугацааг зарцуулдаг. Гэвч шинэ боловсон хүчнүүд маань тодорхой хугацаанд чадавхжаад өөр цалин сайтай газар руу явчихдаг.

-Шинэ, залуу хүчин чадавхжаад өөр цалин сайтай ажил руу явдаг гэлээ. Цалин тийм бага юм уу?

-Манай салбарын нийт ажилчдын гуравны хоёр хувийг 40 хүртэлх насны залуучууд эзэлж байна. Хүний нөөц бэлтгэгдээд гарахаараа цалин бага гэх шалтгаанаар хувийн хэвшил рүү явдаг том асуудал байна. Хувийн хэвшлийн байгууллагууд их сургуулиа дөнгөж төгссөн хүнийг ихэнхдээ авдаггүй. Бэлтгэгдсэн хүнийг авдаг учир манайд хэсэг хугацаанд ажиллаж байгаад яваад өгдөг.

Гэтэл энэ салбарт хүн нь тогтвор суурьшилтай байж хөгжинө. Энэ урсгалын хэмжээ их байгаа нь цалинтай холбоотой. Нөгөө талдаа ажиллах нөхцөл, лабораторийн техник, технологийн хүрэлцээ, хангамжийг нь харах хүмүүс ч бий.  Нийт албан хаагчид сүлжээний дээд буюу тавдугаар шатлалаар энэ оноос цалинжиж байгаа. Энэ нь залуу эрдэм шинжилгээний ажилтны хувьд тогтвор суурьшилтай ажиллах, ур чадварт суурилсан цалин, урамшууллын механизмыг бүрдүүлэх эхлэл болж өглөө.

-ШУА-ийн ээлжит их чуулганыг ирэх сарын 8-ны өдөр хийх юм байна. Тус чуулганаар юу хэлэлцдэг вэ?

-Их чуулган жилд хоёр удаа болдог. Оны эхэнд тайлангаа хэлэлцдэг. Харин оны сүүлийн их чуулганаар ШУА-ийн гишүүдийг сонгодог. Энэ жилийн хувьд есөн эрдэмтэн нэр дэвшсэн байна. Эдгээр нэр дэвшсэн эрдэмтдийн бүтээлийг их чуулганаар оролцуулж, хэлэлцсэний үндсэн дээр сонгоно.

-Манай улсын шинжлэх ухааны хөгжил дэлхийд ямраар үнэлэгддэг юм бэ?

-Энэ нь маш харьцангуй ойлголт л доо. Нэг эрдэмтний бүтээлийн тоогоор үнэлдэг. Монгол Улсын хэмжээнд олон улсын өндөр Импакт фактор сэтгүүлд 600-аад өгүүлэл гарч байна. Үүний 150 нь академиас, мөн тэр хэмжээгээр МУИС-аас, үлдсэн нь бусад байгууллагаас гардаг. Энэ нь нэг үнэлэх шалгуур болно. Нөгөөтээгүүр, Азид дунджаар нэг сая хүнд 1500 орчим эрдэм шинжилгээний ажилтан ногдох ёстой. Гэвч манай улсад маш бага байна. Бүтээлийн тухайд жигд явж байсан боловч Ковид-19 халдварын нөхцөл байдлын улмаас сүүлийн хоёр жил төсөв хумигдаж, зарим төслүүд зарцаагдсанаас үүдэж бага зэрэг өөрчлөлт гарч магадгүй. Манай археологийн, палеонтологийн судалгаа бол дэлхийн түвшнээс дээгүүр явж байгаа.

Одон орон геофизикийн судалгаа ч мөн сайн явдаг учир гаднын улс орнууд хамтарч ажиллах сонирхол их байдаг. Байгалийн ухааны судалгаа нь дэлхийн түвшинд явах амаргүй. Дэлхийн түвшинд явуулахын тулд маш их хөрөнгө оруулалт хийх шаардлагатай. Жишээлбэл, манайхтай хүн ам нь ойролцоо Израил, Австри улс 10 тэрбум доллар шинжлэх ухаандаа зарцуулж байхад манай улс 20 сая доллар зарцуулж байна. Энэ утгаараа манай байгалийн ухаан, техникийн шинжлэх ухаан томоохон орны шинжлэх ухаантай өрсөлдөөд байна гэж хэлж чадахгүй. Харин нийгмийн ухааны судалгааг харьцуулах боломжгүй учир харьцуулж хэлэхэд хэцүү. Гэхдээ харьцангуй сайн явж байгаа.

-Шинжлэх ухааны академи олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагатай хэрхэн хамтарч ажиллаж байна вэ?

-Манай ШУА дэлхийн 30 гаруй орны 100-аад байгууллагатай хамтран ажилладаг. Аливаа асуудлыг шийдэхэд нэг улс, нэг байгууллага хүчин мөхсөддөг. Учир нь асуудал нь томоохон хэмжээний болчихсон. Жишээлбэл, дэлхийн дулаарал, цаг уурын өөрчлөлт, байгалийн бохирдол, ковид-19-ийн халдвар гэх мэт. Олон улсын хамтын ажиллагаа сайн явж байгаа. Харин бид дотоодын хамтын ажиллагаагаа илүү сайжруулах шаардлагатай байна. Хамтын ажиллагаатай байснаар бие биеийнхээ сул талыг нөхөж, хурдан хугацаанд хөгжих боломжтой.

-Өнөөдөр дэлхий дээр ямар шинжлэх ухааныг хамгийн их дэмжиж байна, манайх яг алийг нь сонгож илүү анхаарах хэрэгтэй вэ?

-Энэ асуултад хариулахад амархан биш. Дэлхий нийтдээ “Аж үйлдвэрийн IV хувьсгал” хэмээн ярьж байна шүү дээ. Энэ хувьсгалын үед бүх хот, үйлдвэр тоон технологийн шилжилт хийж байна. Бүх юм ухаалаг болсноор бүгдийг хянана гэсэн үг. Бүгдийг хянахын тулд их өгөгдөл гэгчийг гаргаж авах шаардлага тулгарна. Их өгөгдөл дээр хүн ажиллахад хэцүү учир хиймэл оюун ухаан ажиллаж эхэлнэ. Ухаалаг хот болно гэдэг чинь бүх асуудал тооцоон дээр суурилж явагдана гэсэн үг.

Тодруулбал, ингэж тооцоон дээр ажиллаж чадвал түгжрэл ор мөргүй алга болох юм. Мөн хотын дэд бүтэц гээд бүх юмыг удирддаг болно. Цаашилбал, температур ихтэй байрны дулааныг сэрүүн байгаа байр руу хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар шилжүүлдэг болно. Бид дэлхий нийтийн хөгжлийг дагах хэрэгтэй ч нөгөө талдаа Монгол Улсын онцлогт нийцсэн байх ёстой. Сүүлийн үед “Эд юмсын интернэт” гэж яригдах болсон. Энэ нь гадаад орчинтой харьцах, хоорондоо харилцан үйлчлэхэд зориулагдсан радио давтамжийн таниулах хэрэгсэл бүхий эд, биет зүйлсээс бүрдсэн, мэдээллийн сүлжээний шинэ төрөл юм. Үүнийг гаргаж авахын тулд маш их зэс хэрэг болно. Зэс нь манайд байгаа учраас чипийг гарган авч суурилуулснаар бид “Эд юмсын интернэт”-тэй болох бүрэн боломж байна. Энэ тал руу илүү анхаарах нь зүйтэй. Эрдэмтдийн зүгээс судалгаа явуулж байгаа.

-Мэдлэгээ хэрэглээ, бүтээгдэхүүн болгоход юу хам­гийн их шаардлагатай байна?

-Аливаа эрдэмтний мэдлэг зах зээлд хүрэхэд амаргүй байна. Мэдлэг зах зээлд хүрэх хүртэл “үхлийн хөндий” шиг замыг даван туулдаг. Олон улсын жишгээр 100 санаа нэг л бүтээгдэхүүн болдог. Үндсэндээ 99 нь амжилтгүй гэсэн үг. Эрдэмтний бүтээлийг зах зээлд хүргэхэд хууль, эрх зүйн байдлаас эхлээд тусламжууд хэрэгтэй байдаг. Бүтээгдэхүүнийг зах зээлд амжилттай нийлүүлдэг болгохын тулд ШУА-ийн технологийн инкубаторыг нээсэн. Ингэснээр бүтээгдэхүүнийг сурталчлах, банк санхүү, оюуны өмчийн гэх мэт асуудлуудыг шийдээд явж байгаа. Одоогоор энэ төрлийн мэргэжилтэн буюу энтрепренерээр 20 хүн бэлтгэгдсэн. Цаашдаа энтрепренерийг илүү олноор бэлтгэж, хөдөө орон нутгуудаар цар хүрээгээ тэлэн ажиллах зорилготой байна. Энтрепренерийн төлөөллөөс нэрлэ гэвэл “Монос” группийн ерөнхийлөгч Л.Хүрэлбаатар юм.

-Таныг анх шинжлэх ухааны салбарт ажиллахаар ирэхэд нөхцөл байдал ямар байсан бэ. Өнгөрсөн хугацаанд энэ салбар хэрхэн өөрчлөгдөж шинэчлэгдсэн бол?

-Би анх 1993 онд энэ салбарт ирж байсан. Түүнээс хойш бол өдөр, шөнө шиг ялгаатай болсон. Жишээлбэл, намайг анх ирэхэд ганцхан компьютер, ганцхан мэйл хаягтай байлаа шүү дээ. Бүх хүний мэйл ганцхан хаяг дээр ирж харилцдаг байсан. Одоо бол дэд бүтэц, интернэт тал дээр “супер” урагшилсан.

Мөн шинжлэх ухааны тоног төхөөрөмж сайжирч байна. Анх намайг ажилд орж байхад 4000 төгрөгийн цалинтай, тэр нь долоо ч хонохгүй дуусдаг байсан. Харин одоо бол цалин нэг сая төгрөгөөс дээш байна. Энэ хоёр үеийн ялгаа нь тэр үед шинжлэх ухааны хүрээлэнд орох гэсэн хүсэлтэй хүмүүс олон байсан бол одоо хувийн хэвшил рүү хошуурдаг болж. Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөрт шинжлэх ухаан, технологид зарцуулах улсын төсвийн зардлын хэмжээг дөрөв дахин нэмэгдүүлэх зорилтыг хэрэгжүүлэх хүрээнд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүдийн нэгдсэн цогцолбор зэрэг  томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэж байгаа нь манай салбарынхны итгэл найдварыг төрүүлж, урам зоригийг сэргээж байна.

-Танай салбарт жилд хэчнээн тэрбум төгрөг төсөвлөгдөж, хэрхэн зарцуулагддаг вэ?

-Шинжлэх ухааны салбарт 50 гаруй тэрбум төгрөг зарцуулагдаж байна. Энэ нь олон улсын тооцоогоор дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 0.16 хувийг зарцуулж буй. Мөн хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтын мөнгө нэмэгддэг. Цаашдаа хувийн хэвшлийг нэмэгдүүлэх, тогтвортой байлгах тал дээр эрдэмтдийнхээ санал санаачилгыг нэмэгдүүлж ажиллана.

-Энэ жилийн төсвийн төслийн таамаглал хэдэн төгрөг байснаас хэдэн төгрөг болж батлагдав?

-Энэ жилийн төсвийн дүн хараахан ирээгүй байна. Ерөнхийдөө 2021 оныхтой ойролцоо байна байх.

-Та бүхний санал зөвлөмжийг Засгийн газраас хэрхэн хүлээн авч байна вэ?

-Эрдэмтэд дуу хоолойгоо өргөхдөө хурал, зөвлөгөөн зохион байгуулж тэндээс гарсан санал, зөвлөмжийг Засгийн газрын ордон руу Боловсрол, шинжлэх ухааны яамаараа дамжуулж хүргүүлдэг. Монгол Улсын Засгийн газраас Шинжлэх ухаан технологийг хөгжүүлэх тэргүүлэх чиглэл, цөм технологийг тодорхойлох журам, Технологи дамжуулах төв, эсхүл дундын оффист гишүүнчлэлээр бүртгүүлсэн гарааны компани болон программ хангамжийн үйлдвэрлэл, хөгжүүлэлтийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжийг төрөөс татварын бодлогоор дэмжих журам гаргасан. Мөн Эрдэм шинжилгээний байгууллагын үндсэн чиглэлийг санхүүжүүлэх журам зэрэг салбарыг бүхэлд нь идэвхжүүлэхэд чиглэсэн хэд хэдэн чухал шийдвэр гаргасан байна.

-Шинжлэх ухааны салбарын төсвийн ерөнхийлөн захирагч нь Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд байдаг. Сайдтайгаа та бүхэн хэрхэн хамтарч ажиллаж байна вэ?

-Манай салбарын сайд маань аливаа санал санаачилгыг нааштай хүлээн авч, идэвхтэй байдаг. Бараг сайд нь эрдэм шинжилгээний ажилтнаасаа идэвхтэй байгаа гээд хэлэхэд болно. Хамтын ажиллагаа ч сайжирсан. Хуучин бол хэлээд ч нэмэргүй гэдэг байдалтай байсан. Шинжлэх ухааны салбарын үр дүн удаан хугацаанд гардаг ч одоо үр дүн нь харагдаж эхэлсэн байна.

-Тэтгэвэрт гарсан ч хүрээлэндээ ажиллаж залуу хойч үедээ мэдлэг, туршлагаа өвлүүлэх боломж олгодог нь танай салбарын давуу тал санагддаг?

-Мэдлэг тэтгэвэрт гардаггүй гэдэг утгаар ахмад эрдэмтэд мэдлэг, чадвар, туршлага өндөр байдаг. Гэвч Төрийн албаны тухай хуулиараа 60 нас хүрээд тэтгэвэрт гаргадаг учир тэр хүмүүсийн эрдэм, мэдлэгийг хангалттай ашиглаж чадахгүй байна. Хэдийгээр залуучуудын маань мэдлэг сайн ч гэсэн туршлага нь хангалтгүй байдаг. Тиймээс гэрээ байгуулаад ажиллуулж болох ч бидний хувьд 65 нас хүртэл нь ажиллуулах хүсэлтэй байгаа.

-“Агаар, орчны бохирдлыг шинжлэх ухаанчаар шийдвэрлэж, бохирдлын түвшинг байгальд халгүй эко технологиор бууруулахгүй бол магадгүй КОВИД-19-өөс ч аюултай байдал үүсэхийг үгүйсгэхгүй юм” гэж та илтгэлдээ дурдаж байсан. Агаарын бохирдлыг хэрхэн бууруулах тал дээр ямар арга хэмжээ авч байгаа вэ?

-Сайжруулсан шахмал түлш хэрэглээд хоёр, гурван жилийн хугацаа өнгөрлөө. Үүнээс хойш агаарын бохирдлыг бууруулах тал дээр дорвитой хийсэн ажил байхгүй. Түлшний чанар сайжруулах тал дээр эрдэмтэд ажиллаж байгаа  хэдий ч тодорхой ахиц харагдахгүй байна. Ковид-19 халдвараас үүсэх нөхцөл байдал ямар аюултай болохыг бүгд мэддэг боллоо шүү дээ. Харин уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлын хажууд ковид-19 бол маш жижигхэн. Сүүлийн үед үйлдвэрийн бохирдлын асуудал бас нэг тулгамдаж буй асуудлын нэг болоод байна.

Тиймээс Эрдэнэт хотын цэвэрлэх байгууламжийн хуримтлагдсан лагийг гурван жилийн хугацаанд бүрэн боловсруулж дуусгасан. Энэ ажлын хүрээнд нийт 50 мянган м.куб лагийг гумины болон биологийн идэвхт бэлдмэл ашиглан үнэргүйжүүлж, халдваргүйжүүлэн боловсруулснаар техникийн нөхөн сэргээлтэд ашиглах стандартын шаардлагад нийцсэн 6000 м.куб биобордоог Биологийн хүрээлэнгийн дэргэдэх “Гарааны Био-Увидас” ХХК болон Хими, химийн технологийн хүрээлэнгийн дэргэдэх “Гарааны Уужим булган” ХХК-тай хамтран үйлдвэрлэлээ.

-Нүүрснээс нэмүү өртөг олох ямар боломж байна?

-Олон жил нүүрснээс шингэн түлш гарган авах тухай ярилаа. Харин одоо Дорноговь аймгийн Алтанширээ сумын нутагт газрын тос боловсруулах үйлдвэр баригдаж байна. Энэ үйлдвэр ашиглалтад орсноор дизель, бензинийг гаднаас авах хамаарал буурна. Ингэснээр гадагшаа урсдаг нэг тэрбум доллар дотооддоо үлдэнэ гэсэн үг. Үүнээс гадна нефть 100 хувь дизель, бензин болчихдоггүй. Хатуу үлдэгдэл гардаг учир үүнийг хар зам тавихад хэрэглэх боломжтой хэмээн үзэж байгаа. Нүүрсийг бид цаашдаа химийн аж үйлдвэрийн чиглэлээр ашиглах нь зүйтэй гэж үзэж байна. Бид ямар ч бүтээгдэхүүн хийсэн гаднаас хамааралтай байдаг. Нүүрсэн дээр суурилсан аж үйлдвэр маш их хөрөнгө мөнгө шаардагддаг. Нөгөө талдаа дэлхийн дулааралтай байгаа учир CO2-ийг шийдэж өгөх шаардлагатай болно. Харин манайд батарей хийж зах зээлд нийлүүлэх нь маш ирээдүйтэй. Батарейг хийдэг гол холбогч эдийг нүүрснээс гаргаж авдаг юм.

-Түлш дэх хүхрийн хэмжээг мөн оны өмнөх үетэй харьцуулахад хоёр хувиар бууруулсан талаар “Таван толгой түлш” ХХК-ийн IV үйлдвэрийн дарга Ж.Батбилэг хэлж байна лээ?

-Ухаа худгийн мидлингийг ашиглаж сайжруулсан шахмал түлш гарган авдаг. Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд “Тавантолгой түлш” ХХК хүхэр баригч түүхий эдийг хольж байгаа юм билээ. Харьцангуй энгийн технологитой учир хүхрийн хэмжээг барьж чадаж байгаа гэж найдаж байна.

-Шинжлэх ухааны академийн нийт 16 хүрээлэнгийн эрдэмтдийн энэ жилийн хийсэн онцлох судалгааны ажлуудаас дурдахгүй юу?

-Шинжлэх ухааны академийн хүрээлэн тус бүрийн дотоод, гадаад хамтын харилцаа өргөжин тэлж, судалгаа хөгжүүлэлтийн ажил далайцтай өрнөн эрдэм судлалын олон арван томоохон бүтээлийг эрдэм судлалын эргэлтэд оруулж, нийтийн хүртээл болголоо. Эдгээр 16 хүрээлэнгийн судалгаа тус бүр үнэтэй цэнтэй. Онцолж дурдвал, археологичдын хувьд олон улсын түрэг судлалын академитай хамтран Архангай аймгийн Хашаат сумын Номгоны хөндийд археологийн малтлага судалгаа хийж, Түрэгийн Кутлук Элтэрис хааны тахилын онгон цогцолборыг нээн илрүүлсэн.

Биологичид, “Тавантолгой төмөр зам” ХХК-ийн захиалгаар шинээр баригдах “Богдхан” төмөр замын трасс дагуу зэрлэг хөхтөн амьтдын шилжилт хөдөлгөөн, гарц гармын байршлыг тогтоох судалгаа хийж, цагаан зээр, халиун буга зэрэг амьтдын тархац, байршлын мэдээлэлд үндэслэн хамгийн бага өртөгтэй нүүдлийн коридор замуудыг зураглан боловсруулж, трассын дагууд нийт есөн цэгт зэрлэг амьтдад ээлтэй стандарт бүхий гарц байгуулах зөвлөмж хүргүүлэн ажиллав. Газар зүйчид “Монгол Улсын үндэсний атлас 2022” бүтээлээ шинэчлэн гаргалаа.

Уг бүтээл нь 30 гаруй байгууллагын 140 гаруй хүний хүч хөдөлмөрөөр монгол орны газар зүй, байгаль орчин, байгалийн нөөц, нөхцөл, хүн ам, нийгэм, түүх, соёл, эдийн засгийн холбогдолтой нийт 246 сэдэвчилсэн зураг бүхий олон талт мэдээллийг агуулсан шинжлэх ухааны лавлагаа, мэдээллийн эх сурвалжийг монгол, англи хадмал орчуулгатайгаар бүтсэн байдаг. Математикчид, 16 орны 100 гаруй эрдэмтэн судлаачид оролцсон “Оновчлол, симуляци, оновчтой удирдлага-2022” сэдэвт долоо дахь удаагийн олон улсын хурлыг зохион байгуулж, шилдэг илтгэлүүдээс бүтсэн номыг “Springer” хэвлэлийн газарт хэвлүүлэхээр болов. Физикчид, МУИС, БНСУ-ын Инчеоны Их Сургууль, АНУ-ын Теннесийн Их Сургууль болон Оак Рийж дэх Үндэсний Лабораторийн хамтарсан Тооцооллын үндэсний хүрээлэнд ажиллаж буй монгол физикч эрдэмтэдтэй хамтран АНУ-ын Засгийн газраас санхүүжүүлдэг Naval Research Global Foundation төслийн сонгон шалгаруулалтад анх удаа шалгарч 500 мянга орчим долларын санхүүжилт авахаар боллоо. Химичид, “Шинэ сэргэлтийн бодлогo”-ын хүрээнд уул уурхай-металлурги химийн үйлдвэрлэлийн цогцолборт байгуулагдах зэс хайлуулах үйлдвэрээс гарах хүхрийн хүчлийг ашиглах боломжийг судлан, улмаар фосфатын хүдрийг хүхрийн хүчлээр боловсруулан олон улсын стандартын шаардлага хангасан энгийн болон давхар суперфосфатын бордоо, моно-аммонийн фосфат (MAP), ди-аммонийн фосфатын (DAP) холимог бордоо, фосфорын хүчил гарган авах технологиудыг боловсрууллаа. Энэ мэтчилэн дээр дурдаагүй олон хүрээлэнгийн ажлууд бий.

Эх сурвалж: ШУА

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Баян-Өлгийчүүд шинэ засаг даргаа Улаанбаатараас хайж байна

Огноо:

,

Баян-Өлгий аймгийн Засаг дарга Д.Бауыржан  үүрэгт ажлаа хүлээлгэж өгөх болсноо зарласан. Тэрээр "Миний бие аймгийн Засаг дарга хэмээх нэн хариуцлагатай албан тушаалд 2020 онд томилогдож 25 сарын хугацаанд ажиллалаа.

Харин өнөөдөр тодорхой шалтгаануудын улмаас өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаасаа татгалзаж байна" хэмээн мэдэгдсэн. Аймгийн Засаг дарга Д.Бауыржаныг Засгийн газартай хамтран ажиллаж дэмжлэг авч чаддаггүй, намын нөхдийнхөө дунд үл ойлголцол бий болгосон, үүрэгт ажилдаа хариуцлагагүй хандсан хэмээн Өлгийчүүд буруутгаж байгаа. Харин энэ удаа Баян-Өлгийчүүд аймгийн Засаг даргыг Баян-Өлгий аймгаас биш Улаанбаатарт ажиллаж амьдарч байгаа, дов жалгын хор найруулгад ордоггүй, төрийн албаны туршлагатай, мэдлэг боловсролтой залуу хүн байх хэрэгтэй гэж үзэж байгаа юм байна.

Аймгийн засаг даргад яригдаж байгаа  залуучууд дундаас  нэгэн агентлагын газрын дарга залууг Баян-Өлгийн засаг даргаар томилогдох магадлал өндөртэй гэж зарим хүмүүс үзэж байна

 
Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Хөгжлийн банк: Төрийн өмчит компаниудын 909.7 тэрбум төгрөгийн зээл төлөгдөөгүй байна

Огноо:

,

Монгол улсын Хөгжлийн Банкны зээлийн эргэн төлөлтийн мэдээлэл

Хөгжлийн банканд 2022 оны 1 дүгээр сарын 20-ны өдрөөс хойш 11 дүгээр сарын 28-ны өдрийг хүртэлх хугацаанд нийт 795.4 тэрбум төгрөгийн зээлийн эргэн төлөлтийг хийсэн. Үүнээс 707.5 тэрбум төгрөг бэлэн мөнгөөр, 87.9 тэрбум төгрөг нь өмчлөх бусад үл хөдлөх хөрөнгөөр эргэн төлөгджээ.

Нийт 14 зээлдэгчийн зээл хаагдсанаас 12 зээл нь бэлнээр буюу 278.3 тэрбум төгрөгөөр, 2 зээл нь өмчлөх бусад үл хөдлөх хөрөнгөөр хаагдаад байна.

Хөгжлийн банк нь 2022 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдрийн байдлаар 53 зээлдэгчийн 2.8 их наяд төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний багцын үлдэгдэлтэй байна. Үүнээс 31.7 хувь нь төрийн өмчит компанийн 8 зээлдэгчийн 909.7 тэрбум төгрөгийн, 68.3 хувь нь хувийн хэвшлийн 45 зээлдэгчийн 1.9 их наяд төгрөгийн зээл, хүүгийн үлдэгдэл байна гэж Монгол Улсын Хөгжлийн банкнаас мэдээллээ.



Дэлгэрэнгүй унших

Санал болгох